भारत र फ्रान्सबीच आणविक ऊर्जा क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्ने प्रयासले भारतको दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा र स्वच्छ ऊर्जा रूपान्तरणलाई नयाँ आधार दिने सम्भावना देखिएको छ। बढ्दो ऊर्जा माग, औद्योगिकीकरण र जलवायु परिवर्तनका चुनौतीबीच भारतले आणविक ऊर्जालाई आफ्नो ऊर्जा मिश्रणको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउने रणनीति अघि बढाइरहेको छ।

भारतको तीव्र आर्थिक वृद्धिसँगै आगामी वर्षहरूमा विद्युत्को माग अझ बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। सौर्य र पवन ऊर्जाको विस्तारसँगै स्थिर र निरन्तर विद्युत् आपूर्तिका लागि आणविक ऊर्जा महत्वपूर्ण विकल्प बन्न सक्छ। यही कारण भारतले आणविक ऊर्जा उत्पादन क्षमता विस्तारलाई रणनीतिक प्राथमिकतामा राखेको छ।

फ्रान्ससँगको सहकार्य यस दृष्टिले विशेष महत्व राख्छ। फ्रान्स विश्वका प्रमुख आणविक ऊर्जा मुलुकमध्ये एक भएकाले उसको प्राविधिक अनुभव र भारतको विशाल ऊर्जा बजारबीचको सहकार्यले दीर्घकालीन परियोजनाका लागि आधार तयार गर्न सक्छ।

भारत–फ्रान्स आणविक सम्बन्ध नयाँ विषय होइन। दुई देशले लामो समयदेखि शान्तिपूर्ण आणविक ऊर्जाको क्षेत्रमा सहकार्य गर्दै आएका छन्। पछिल्लो प्रयासले यस सम्बन्धलाई थप व्यावहारिक र उत्पादनमुखी बनाउने सम्भावना बढाएको छ।

भारतका लागि आणविक ऊर्जा केवल विद्युत् उत्पादनको माध्यम होइन। यो ऊर्जा आत्मनिर्भरता, औद्योगिक विकास र रणनीतिक स्वायत्ततासँग जोडिएको विषय हो। आयातित जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउँदै स्थिर ऊर्जा स्रोत विस्तार गर्नु भारतको दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितसँग सम्बन्धित छ।

भारतले नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्रमा तीव्र विस्तार गरिरहेको भए पनि सूर्य र हावामा आधारित विद्युत् उत्पादन मौसम तथा समयअनुसार परिवर्तनशील हुन्छ। यस्तो अवस्थामा आणविक ऊर्जाले स्थिर आधारभूत विद्युत् आपूर्ति उपलब्ध गराउन सक्छ। नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा भण्डारण र आणविक ऊर्जाबीच सन्तुलन कायम गर्न सके भारतले थप विश्वसनीय र कम-कार्बन ऊर्जा प्रणाली निर्माण गर्न सक्छ।

भारतको बढ्दो आणविक क्षमता औद्योगिक विकाससँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन्छ। ऊर्जा उपलब्धता बढेपछि उत्पादन, स्टिल, रसायन, डिजिटल पूर्वाधार, डेटा सेन्टर र उच्च प्रविधि उद्योग विस्तार गर्न सहज हुन्छ। त्यसैले आणविक ऊर्जा भारतको व्यापक औद्योगिक रूपान्तरणको आधार बन्न सक्छ।

यस सहकार्यको रणनीतिक पक्ष पनि महत्वपूर्ण छ। भारतले ऊर्जा र प्रविधिको क्षेत्रमा विभिन्न विश्वसनीय साझेदारसँग सम्बन्ध विस्तार गर्दै आफ्नो रणनीतिक निर्भरता विविधीकरण गरिरहेको छ। फ्रान्ससँगको आणविक सहकार्यले भारतलाई उच्च प्रविधि र ऊर्जा क्षेत्रमा युरोपसँगको सम्बन्ध थप बलियो बनाउने अवसर दिन्छ।

चीनले पनि आणविक ऊर्जा तथा उच्च प्रविधिमा ठूलो लगानी गरिरहेको अवस्थामा भारतको आफ्नै आणविक क्षमता विस्तारले एसियाको ऊर्जा तथा प्रविधि प्रतिस्पर्धामा नयाँ आयाम थप्न सक्छ। भारतको लक्ष्य कुनै एक देशसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु मात्र नभई आफ्नै दीर्घकालीन ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्ने क्षमता निर्माण गर्नु हो।

नेपालका लागि भारतको ऊर्जा क्षमता विस्तार विशेष महत्व राख्छ। नेपालले भारतसँग विद्युत् व्यापार विस्तार गरिरहेको अवस्थामा भारतको ऊर्जा माग बढ्नु नेपाली जलविद्युत्का लागि दीर्घकालीन बजार अवसर बन्न सक्छ। भारतको ऊर्जा पूर्वाधार विस्तारसँगै नेपालले आफ्नो जलविद्युत् उत्पादन र निर्यात क्षमता अझ व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सके क्षेत्रीय ऊर्जा व्यापारबाट ठूलो लाभ लिन सक्छ।

भारत–फ्रान्स आणविक सहकार्यले भारतको ऊर्जा रणनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तनलाई संकेत गर्छ। नवीकरणीय ऊर्जा, जलविद्युत्, आणविक ऊर्जा र आधुनिक ग्रिड पूर्वाधारलाई एकीकृत गर्दै भारतले आफ्नो ऊर्जा प्रणालीलाई थप विविध र सुरक्षित बनाउन खोजिरहेको छ।

आगामी दशकमा भारतको ऊर्जा माग तीव्र रूपमा बढ्ने अवस्थामा आणविक ऊर्जा र अन्तर्राष्ट्रिय प्राविधिक सहकार्यको महत्व अझ बढ्नेछ। फ्रान्ससँगको सहकार्यले भारतको ऊर्जा सुरक्षा, औद्योगिक विकास र रणनीतिक स्वायत्ततालाई थप बलियो बनाउन सक्ने सम्भावना छ। - एजेन्सी 

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।