भारतको बढ्दो अन्तरिक्ष र रक्षा क्षमताले हिन्द महासागरमा बदलिँदै शक्ति सन्तुलन

एजेन्सी

मंगलवार, आश्विन २० २०८३

भारतको बढ्दो अन्तरिक्ष र रक्षा क्षमताले हिन्द महासागरमा बदलिँदै शक्ति सन्तुलन

भारतले आफ्नो अन्तरिक्ष तथा रक्षा क्षमतालाई तीव्र रूपमा विस्तार गर्दै हिन्द महासागर क्षेत्रमा रणनीतिक प्रभावलाई थप बलियो बनाइरहेको छ। अन्तरिक्ष प्रविधि, समुद्री सुरक्षा, स्वदेशी रक्षा उत्पादन र आधुनिक सैन्य क्षमतामा भइरहेको विस्तारले भारतलाई क्षेत्रीय सुरक्षाको प्रमुख शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने आधार तयार गरिरहेको छ।

भारतको रणनीतिक क्षमताको विस्तार केवल सैन्य उपकरण थप्ने विषयमा सीमित छैन। उपग्रह, सञ्चार, निगरानी, नेभिगेसन र पृथ्वी अवलोकन प्रविधिको विकासले आधुनिक सुरक्षाका लागि आवश्यक सूचना तथा प्रविधिको आधार बलियो बनाउँदैछ।

हिन्द महासागर भारतका लागि विशेष रणनीतिक महत्वको क्षेत्र हो। भारतको भौगोलिक अवस्थिति नै यस क्षेत्रको समुद्री सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। विश्व व्यापारको ठूलो हिस्सा समुद्री मार्गबाट सञ्चालन हुने भएकाले समुद्री यातायातको सुरक्षा र स्वतन्त्र आवागमन भारतको आर्थिक तथा रणनीतिक हितसँग जोडिएको विषय हो।

यसै कारण भारतले आफ्नो नौसैनिक क्षमता आधुनिकीकरणसँगै समुद्री निगरानी र क्षेत्रीय साझेदारी विस्तार गरिरहेको छ। विभिन्न साझेदार मुलुकसँग संयुक्त सैन्य अभ्यास, सूचना आदानप्रदान र समुद्री सुरक्षा सहकार्यले भारतको क्षेत्रीय सुरक्षा भूमिकालाई थप व्यापक बनाइरहेको छ।

भारतको रक्षा उद्योग पनि तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ। स्वदेशी विमान, युद्धपोत, मिसाइल, ड्रोन, रडार र अन्य रक्षा प्रणालीको उत्पादन विस्तारले भारतलाई बाह्य आपूर्तिमाथिको निर्भरता घटाउने अवसर दिएको छ। यसले संकटका समयमा भारतको रणनीतिक स्वायत्ततालाई थप बलियो बनाउन सक्छ।

अन्तरिक्ष क्षमताको विस्तारले यस सैन्य आधुनिकीकरणलाई थप प्रभावकारी बनाउने सम्भावना छ। आधुनिक युद्ध तथा समुद्री सुरक्षामा उपग्रहमा आधारित सञ्चार, नेभिगेसन र निगरानी प्रणालीको भूमिका बढ्दै गएको छ। भारतले यी क्षेत्रमा आफ्नै क्षमता विस्तार गर्नु उसको दीर्घकालीन सुरक्षा रणनीतिको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।

यस विकासको अर्को पक्ष चीनको हिन्द महासागरमा बढ्दो उपस्थितिसँग सम्बन्धित छ। चीनले बन्दरगाह, पूर्वाधार, व्यापार र समुद्री गतिविधिमार्फत हिन्द महासागर क्षेत्रमा आफ्नो पहुँच विस्तार गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा भारतले आफ्ना समुद्री साझेदारी र सुरक्षा क्षमतालाई सुदृढ गर्नु क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनका लागि महत्वपूर्ण बनेको छ।

भारतले भने क्षेत्रीय सहकार्यलाई प्राथमिकता दिँदै समुद्री सुरक्षा, मानवीय सहायता, विपद् उद्धार र स्वतन्त्र समुद्री आवागमनजस्ता विषयमा विभिन्न मुलुकसँग सहकार्य गर्दै आएको छ। यसले भारतलाई केवल सैन्य शक्तिका रूपमा होइन, क्षेत्रीय सुरक्षा प्रदायकका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्ने आधार दिएको छ।

नेपाल समुद्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको मुलुक नभए पनि हिन्द महासागरको सुरक्षा नेपालको आर्थिक हितसँग सम्बन्धित छ। नेपालको अधिकांश अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार भारतीय बन्दरगाह तथा भारतीय भूभाग हुँदै सञ्चालन हुने भएकाले समुद्री मार्गको स्थिरता नेपालको आपूर्ति शृंखला र आर्थिक सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

भारतको आर्थिक तथा रणनीतिक क्षमता विस्तार हुँदा नेपालले पनि आफ्नो क्षेत्रीय कूटनीतिलाई नयाँ यथार्थअनुसार अघि बढाउन सक्छ। ऊर्जा, व्यापार, पूर्वाधार र सुरक्षा सहकार्यलाई भारतसँग थप व्यवस्थित बनाउँदै नेपालले क्षेत्रीय आर्थिक एकीकरणबाट लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ।

भारतको अन्तरिक्ष, रक्षा र समुद्री क्षमताको एकसाथ विस्तारले उसको राष्ट्रिय शक्तिको नयाँ संरचना निर्माण गरिरहेको छ। आर्थिक शक्ति, प्रविधि र सैन्य क्षमतालाई एकीकृत गर्दै भारतले हिन्द महासागर क्षेत्रमा आफ्नो रणनीतिक भूमिका थप बलियो बनाउँदै गएको छ।

आगामी वर्षहरूमा भारतको रक्षा उत्पादन, अन्तरिक्ष प्रविधि र नौसैनिक क्षमता अझ विस्तार हुँदै गएमा हिन्द महासागरको शक्ति सन्तुलनमा यसको प्रभाव थप स्पष्ट हुने सम्भावना छ। भारतको उभारले क्षेत्रीय सुरक्षालाई नयाँ आकार दिँदै दक्षिण एसियामा उसको रणनीतिक महत्वलाई अझ बलियो बनाउने देखिन्छ। - एजेन्सी

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि