यलमाया केन्द्र, पाटन ढोका । काठमाडौंको यलमाया केन्द्रमा आयोजित ऐतिहासिक व्याख्यानमा विश्वविख्यात इतिहासकार प्रा. डा. एक्सल माइकल्स ले १७९१-९२ को सिनो-नेपाल युद्धबारे एउटा चाखलाग्दो नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गरे। नेपाल र चीनबीच भएको यस युद्धलाई आजसम्म चीनको जितका रूपमा व्याख्या गरिँदै आएको छ, तर नयाँ प्रमाणहरूले नेपालले नै यो युद्ध जितेको स्पष्ट प्रमाणित गर्छ।

यस ऐतिहासिक कार्यक्रममा नेपालका वरिष्ठ पत्रकार कनक मणि दीक्षित प्रमुख संयोजकको भूमिकामा थिए। प्रा. माइकल्सको अनुसन्धान र नयाँ पाइएको युद्ध दस्तावेज (सन्धि दस्तावेज) अनुसार नेपालले युद्धमा आत्मसमर्पण गरेको होइन, बरु चीनलाई पराजित गर्दै सन्धि सम्झौताका लागि बाध्य पारेको थियो।

इतिहासको गलत व्याख्या: चीनको कथित विजय

१७९१-९२ को युद्धको बारेमा प्रचलित धारणा अनुसार नेपालले पराजित भएर चीनको अधीनस्थ बन्ने सर्तमा हरेक पाँच वर्षमा बेइजिङमा उपहार (श्रद्धाञ्जली) पठाउने सन्धि गर्‍यो। चीनका आधिकारिक स्रोतहरू, तिब्बती अभिलेखहरू, र केही पश्चिमी विद्वान्हरूले समेत यस कथालाई नेपाली इतिहासको सत्यताका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।

तर, १७९३ मा लेखिएको विस्तृत युद्ध प्रतिवेदन, जुन हालै मात्र पुनःप्रकाशित भएको छ, यस दाबीलाई पूरै असत्य साबित गर्छ। यस दस्तावेजमा युद्धको सम्पूर्ण विवरण उल्लेख गरिएको छ, जसअनुसार नेपालले बेत्रावतीको निर्णायक युद्धमा चीनलाई ठूलो क्षति पुर्‍याउँदै पछि हट्न बाध्य बनायो।

बेत्रावतीको युद्ध: चीनको पराजय र नेपालको विजय

प्रा. माइकल्सले प्रस्तुत गरेको युद्ध दस्तावेज अनुसार, नेपालको सेनाले अत्यन्तै बलियो प्रतिरोध गर्दै चिनियाँ सेनालाई बेत्रावतीमा पराजित गर्‍यो। युद्धको दौरानमा चिनियाँ सेनाले ठूलो मात्रामा हताहत व्यहोर्नु पर्‍यो, धेरै सैनिक बेत्रावती नदीमा डुबेर मरे, र बाँकी सैनिकहरूले डरले आफ्ना तोपसमेत नदीमा फालिदिए।

युद्धको अन्त्यतिर चिनियाँ सेनाका कमाण्डर जनरल फुकआङ्गान आफैंले युद्ध रोक्ने निर्णय गर्दै राजा रणबहादुर शाहलाई शान्ति प्रस्ताव पठाए। उक्त पत्रमा उनले भनेका छन्:

"युद्धमा हार-जीत सामान्य कुरा हुन्। हाम्रो ठूलो क्षति भएको छ। अब, म अगाडि बढ्ने छैन। बरु, म सेना फिर्ता बोलाउँछु र गोरखा महाराजलाई सम्मानस्वरूप उपहार पठाउँछु।"

यो अभिव्यक्तिले नेपाली सेनाको विजय स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गर्छ। यदि नेपालले आत्मसमर्पण गरेको भए, चिनियाँ सेनाले काठमाडौं कब्जा गर्ने अवसर किन नलिएको? किन चीनले नै युद्ध रोक्न अनुरोध गर्‍यो? यी प्रश्नहरूले स्पष्ट पार्छ कि नेपालले यो युद्ध हारेको होइन, जितेको थियो।

सन्धि सम्झौताका रहस्य: नेपाल अधीनस्थ कि कूटनीतिक विजेता?

बेत्रावती युद्धपछि भएको सन्धिलाई चीनले नेपाललाई वशमा पार्ने सम्झौताका रूपमा चित्रण गर्दै आएको छ। चिनियाँ स्रोतहरूका अनुसार, नेपालले "श्रद्धाञ्जली" दिने सर्त स्वीकार गर्‍यो, जसलाई चीनले आफ्नो विजयको प्रमाणको रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो।

तर, नेपाली स्रोतहरू यसलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्छन्। सन्धि दस्तावेजमा नेपालले चीनलाई उपहार (सौगत) पठाएको उल्लेख छ, जुन कूटनीतिक आदान-प्रदान मात्र थियो, न कि आत्मसमर्पणको संकेत।

प्रा. माइकल्सको व्याख्यान अनुसार, यदि नेपाल चीनको अधीनस्थ भएको भए, चीनले पछि नेपाललाई बेलायतविरुद्धको युद्ध (अंग्रेज-नेपाल युद्ध १८१४-१६) मा मद्दत गर्नु पर्ने थियो। तर चीनले कुनै पनि सहयोग प्रदान गरेन, जुन स्पष्ट रूपमा नेपाल स्वाधीन रहेको प्रमाण हो।

नेपालको ऐतिहासिक जित: युद्ध, कूटनीति, र रणनीतिक सफलता

नेपालले १७९१-९२ को युद्धमा केवल सैन्य जीत मात्र होइन, कूटनीतिक जित पनि हासिल गर्‍यो। युद्धमा चिनियाँ सेनालाई परास्त गर्दै नेपालले चीनलाई आफ्नो सर्तमा सम्झौता गर्न बाध्य बनायो।

यस युद्धपछि, नेपाल स्वाधीन राष्ट्रकै रूपमा रह्यो। चीनले काठमाडौं कब्जा गर्न सकेन, बरु नेपालसँग सन्धि गरेर फर्कनुपर्‍यो।

इतिहास पुनर्लेखनको आवश्यकता

प्रा. माइकल्सले आफ्नो व्याख्यानमा विशेष जोड दिँदै भने, "इतिहास केवल विजेताहरूले लेख्ने कथा होइन। इतिहासका मूल स्रोतहरू खोजेर, पुन: परीक्षण गरेर, सत्यको खोजी गर्नुपर्छ।"

नेपाल र चीनबीचको यो ऐतिहासिक युद्धको वास्तविकता अहिले मात्र खुल्दैछ। अब नेपालले आफ्नो इतिहासलाई सही तरिकाले प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छ।

नेपालले आत्मसमर्पण गरेको थिएन। नेपालले चीनको अधीनता स्वीकार गरेको थिएन। बरु, नेपालले यो युद्ध जितेको थियो, र चीनले पराजय स्वीकार गर्दै फिर्ता गयो।

नेपाली गौरवको पुनर्स्थापना: अब सत्य उजागर गर्ने बेला

यो ऐतिहासिक व्याख्यानले नेपालका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। नेपाल इतिहासभर स्वाधीन रह्यो, आफ्नो सेनाको बलबुतामा सशक्त भएर लड्यो, र विदेशी शक्तिहरूलाई घुँडा टेक्न बाध्य पार्‍यो।

आज, नेपालले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरू पुनः परिभाषित गरिरहेको बेला, आफ्नो इतिहासलाई सही तरिकाले प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छ। नेपालले सयौं वर्षसम्म विकृत गरिएको इतिहासको पुनर्लेखन गर्ने बेला आइसकेको छ।

नेपालको यो गौरवशाली इतिहास हाम्रो पहिचान हो, हाम्रो स्वाभिमान हो, र हाम्रो प्रेरणा हो।

नेपालले आत्मसमर्पण गरेको थिएन। नेपालले हार मानेको थिएन। नेपालले जितेको थियो!

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।