नेपाल चीनको बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बिआरआई) लाई उत्कृष्ट तरिकाले प्रयोग गरेको देश हो। बीआरआईमा हस्ताक्षर गर्दा नेपालले आयोजना कार्यान्वयनका लागि चीनबाट ऋण लिन नचाहेको अडान लिएको थियो । नेपालले बीआरआई अन्तर्गतका परियोजनाहरूमा नेपालमा ६ वर्षको निराशाजनक प्रगति पछि चिनियाँहरूले सी जिनपिङको प्रमुख कनेक्टिभिटी शाखा विस्तार गर्न नेपालप्रति क्षेत्रीय दृष्टिकोण अपनाएको देखिन्छ। चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीपीसी)का क्षेत्रीय सचिवले भर्खरै काठमाडौं र पोखरामा भेटघाट गरेका छन् । 

चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रका लागि चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीका सचिव वाङ जुङझेङले उक्त प्रान्तको भ्रमण गरी मुख्यमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डेसँग भेट गर्नुभयो।वाङको भ्रमणले काठमाडौंको लागि महत्वपूर्ण र प्रान्तीय सरकारसँग चीनको प्रत्यक्ष संलग्नतालाई महत्व दिएको छ। यो चीनले श्रीलंकामा अपनाएको रणनीति हो। प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालको हालैको चीन भ्रमण र चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको भ्रमणका क्रममा नेपाल र चीनबीच भएका सम्झौता र समझदारीलाई कार्यान्वयन गर्न आफ्नो भ्रमण केन्द्रित रहेको वाङले बताए । BRI सँग अन्य दक्षिण एसियाली देशहरू (जस्तै श्रीलंका) को अनुभव नजिकबाट हेरेपछि, नेपालले बोर्डमा आउनु अघि कोषको मोडालिटीहरू र यसको जोखिमको बारेमा थप जानकारी खोज्दै, परियोजनाहरूलाई अन्तिम रूप दिने दिशामा बिस्तारै अघि बढेको छ।

नेपाल र चीनबीच सन् २०१७ मा हस्ताक्षर भएको अर्बौं डलरको बीआरआईले दुवै पक्षबाट वाचाका बाबजुद पनि नेपालमा थोरै प्रगति भएको छ । दुवै पक्ष अझै पनि बीआरआई कार्यान्वयन योजनाको मस्यौदालाई अन्तिम रूप दिन पर्खिरहेका छन्। नेपालले बीआरआईमा हस्ताक्षर गर्नुअघि चीनको केन्द्रीय सरकारले जारी गरेको कार्ययोजनामा तिब्बतले बीआरआई कार्यान्वयनमा नेपालसँग मिलेर काम गर्ने र सांस्कृतिक प्रवद्र्धन, विकास, व्यापार तथा व्यावसायिक सहयोग जस्ता क्षेत्रमा नेपाल सरकारसँग मिलेर काम गर्ने बताएको थियो। कोषको मोडालिटी दुई देशबीचको प्रमुख चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। नेपालले सहयोग वा अनुदानलाई प्राथमिकता दिन्छ तर चीन ऋणको पक्षमा छ । वास्तवमा, बीआरआई अन्तर्गत सबैभन्दा प्रत्याशित परियोजनाहरू मध्ये एक, केरुङ-काठमाडौं रेल, कोषमा सहमति नभएको कारण रोकिएको देखिन्छ। नेपालले चीनसँग अनुदानमा यो रेलमार्ग निर्माण गर्न आग्रह गरे पनि यो विषय टुंगो लाग्न सकेको छैन ।

अर्को महत्वपूर्ण आयोजना पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल हो । नेपालको आधिकारिक खण्डन भए पनि चिनियाँ पक्षले उत्तरको ग्लोबल कनेक्टिभिटी परियोजनाअन्तर्गत बेइजिङको ऋणमा नयाँ विमानस्थल निर्माण भएको दाबी गरेको छ । भैरहवामा अमेरिकी डलर ७६ मिलियन गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल एसियाली विकास बैंक र अन्तर्राष्ट्रिय विकासका लागि ओपेक कोषको लगानीमा बनेको थियो तर चीनको नर्थवेस्ट सिभिल एभिएसन एयरपोर्ट कन्स्ट्रक्सन ग्रुपले निर्माण गरी २०२२ को मेमा उद्घाटन गरेको थियो। पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणका लागि २१ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर ऋण यी दुई विमानस्थलबाट अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन गर्न वाहकहरूको अनिच्छाको एउटा कारण नेपाल र भारतबीचको सीमापार हवाई मार्गको अभाव रहेको छ । नेपाल र भारतबीच थप सीमापार प्रवेश र निकास मार्गहरू उपलब्ध गराउन सन् २००९ को द्विपक्षीय हवाई सेवा सम्झौतालाई पुनः काम गर्न नेपालले भारतलाई दबाब दिइरहेको छ।

विशेषगरी भारतले सुरक्षा चिन्ताका कारण नेपालको दक्षिणी सीमानाका सहरबाट उडान गर्न नचाहेको अवस्थामा नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय परियोजना सञ्चालन गर्न चीनसँग सहयोग मागेको छ । गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्री सुरेन्द्र पाण्डेले पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई व्यावसायिक रुपमा सञ्चालन गर्न वाङलाई सहयोग गर्न आग्रह गरेका थिए । उनले भने, ‘हामीले ल्हासा, चेङ्दु र ग्वाङ्जाओबाट पोखरासम्म नियमित र सिधा उडान सुरु गर्न आग्रह गरेका थियौँ । पोखरामा मुख्यमन्त्री पाण्डेका अनुसार चिनियाँहरूले कोरला नाका खोल्ने र गण्डकी प्रदेशको विकासमा सहयोग गर्ने बताए । चीनले चार वर्षदेखि सीमा नाका बन्द गरेको थियो । हालै भएको बैठकले यसलाई खोल्ने निर्णय नेपाली पक्षलाई जानकारी गराएको हो । चिनियाँ नेताहरूले मुख्यमन्त्री पाण्डेलाई तिब्बत भ्रमणको निम्तो पनि दिएका छन् ।

मुख्यमन्त्रीका अनुसार तिब्बती प्रतिनिधिमण्डलले चिनियाँ तीन सहरबाट नियमित उडान सञ्चालन गर्ने सम्भावना अध्ययन गर्न टोली पोखरा पठाउने प्रतिबद्धता जनाएको छ । “चिनियाँ विमानहरूले नियमित रूपमा यात्रुहरू ल्याउने हो भने चिनियाँ शहरहरूबाट नियमित उडान सञ्चालन गर्न कुनै कठिनाइ हुनेछैन। उनीहरूले हामीलाई हाम्रो अनुरोधमा स्वास्थ्यसम्बन्धी र पूर्वाधार परियोजनाहरू निर्माण गर्न मद्दत गर्ने बताए,” पाण्डेले काठमाडौं पोस्टलाई भने। “गण्डकी प्रदेश तिब्बतसँग जोडिएको हुनाले यो आफ्नो प्राथमिकता [क्षेत्र] भित्र परेको उनीहरूले बताए। उनीहरुले गण्डकी प्रदेशलाई पूर्वाधार र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सहयोग गर्ने आश्वासन दिए । उनीहरूले हामीलाई आधिकारिक रूपमा हाम्रा आवश्यकताहरू व्यक्त गर्न पनि आग्रह गरेका छन्। o उनीहरूले सम्भावित सहयोग विस्तार गर्न सक्छन्।" चाइना स्टडी सेन्टरका महासचिव उपेन्द्र गौतमले बीआरआई कार्यान्वयनका लागि प्रदेशलाई परिचालन गर्ने चीनको नीति रहेको र यो भ्रमण बीआरआई कार्यान्वयनसँग सम्बन्धित रहेको काठमाडौं पोष्टलाई बताए । “चिनियाँ काम गर्ने तरिका अनुरूप, BRI मा धेरै घटक र जटिलताहरू छन्। उनीहरूले चीनसँग सीमा जोडिएका क्षेत्रमा बीआरआई लागू गर्न विभिन्न प्रदेशलाई परिचालन गरिरहेका छन् । तिब्बत नेपालसँग जोडिएको हुनाले बेइजिङ स्वाभाविक रूपमा तिब्बतको प्रान्तीय सरकारले देशमा बीआरआई कार्यान्वयनको नेतृत्व लिन चाहन्छ,” गौतमले दाबी गरे।

नेपालमा चिनियाँ लगानीको विश्लेषणले काम गरिरहेको दुईवटा कुरा देखाउँछ। पहिलो भनेको ठूला BRI सम्झौताहरू वार्ता र कार्यान्वयन गर्ने नेपालको आफ्नै सीमित क्षमता हो, जुन प्रायः राजनीतिक ढिलाइ र दुविधाहरूले घेरिएको हुन्छ। यसबाहेक, नेपालको आर्थिक योजनाकारहरू विदेशी लगानीका लागि धेरै खुला छैनन्। सबै क्षेत्रमा विदेशी लगानीको न्यूनतम थ्रेसहोल्ड ५ करोड हो। दोस्रो मुद्दा बीआरआईमा लगानी गरेर चीनले नेपालबाट के चाहन्छ भन्नेसँग सम्बन्धित छ। हालसम्मको अनुभवले पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल जस्तै केही G2G सम्झौताले काम गरेको देखाउँछ। चिनियाँ निजी क्षेत्र प्रतिफल सम्भव हुने क्षेत्रमा लगानी गर्न इच्छुक रहेको छ । एउटा उदाहरण हो, चिनियाँ र नेपाली कम्पनीबीचको होङ्सी-शिवम सिमेन्टको संयुक्त लगानी, जुन नेपालमा निर्माण बूम हुने अनुमान गरिएको छ।अन्य सिमेन्ट कम्पनीहरूले पनि बढ्दो माग पूरा गर्न उत्पादन बढाएका छन्। यसले नेपालको सिमेन्ट आयातमा ठूलो गिरावट आएको छ ।

बृहत् दक्षिण एसियाली परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा चीनको अन्तिम लक्ष्य नेपाललाई भारतीय बजारमा प्रवेश गर्न ट्रान्जिट प्वाइन्टको रूपमा प्रयोग गर्ने हो र यो भारत-चीन द्विपक्षीय सम्बन्धको अवस्थाले निर्धारण गर्नेछ। तर, तत्कालका लागि नेपाल चिनियाँ बीआरआईको दलदलमा फस्न चाहँदैन र त्यसकारण चीनले नेपालप्रति क्षेत्रीय दृष्टिकोण अपनाएको छ भन्ने कुरा सुरक्षित रूपमा भन्न सकिन्छ ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।