images

शनिवार, माघ २१ २०७९Feb 04 2023

Logo
images
images

नेपाल-चीन सम्बन्ध तिब्बतीहरूमा निर्भर 

नेपाल-चीन सम्बन्ध तिब्बतीहरूमा निर्भर 

  • मिडिया डबली
  • शुक्रवार, माघ ६ २०७९


  • नेपाल-चीन सम्बन्ध तिब्बतीहरूमा निर्भर 
    फाइल तस्बिर

    काठमाडौं- भारत बाहेक विश्‍वमा नेपालले तिब्बती शरणार्थीहरूको सबैभन्दा ठूलो समुदायलाई शरण दिएको छ। नेपालमा कति तिब्बती शरणार्थीहरु छन् भन्‍ने कुराको सही तथ्यांक नभउ पनि सन् २०२० को राष्ट्रसंघीय मानवअधिकारसम्बन्धी रिपोर्ट अनुसार करिब १२ हजार ५४० भन्दा बढी तिब्बती शरणार्थी रहेका छन्। 

    नेपालमा पछिल्लो समय भेदभावपूर्ण व्यवहारका कारण नयाँ तिब्बतीहरु नेपालमा शरण लिन आउनेहरुको संख्या घट्दै गएको भए पनि विगतमा आएका बसेका तिब्बती समुदायहरु यहाँ बसिरहेका छन् र उनीहरुका छोराछोरीले नेपालमा विभिन्‍न पेसा, व्यवसाय गर्दै आएका छन्। 

    images
    images

    छिमेकी चीनसँग सीमा साझेदारी गरिरहेको एसियाली मुलुक नेपालले ऐतिहासिक रूपमा तिब्बतीहरूका लागि शरणस्थानको रूपमा काम गरेको छ। जसले सन् १९५० को दशकको उत्तरार्धमा तिब्बतमा चिनियाँ आक्रमण र कब्जाबाट तिब्बतीहरु नेपालको बाटो हुँदै विश्‍वका विभिन्‍न मुलुकमा शरण लिन पुगेका थिए। 

    नेपालमा तिब्बती शरणार्थीहरूका लागि अहिले धेरै शिविरहरू छन्, यद्यपि अधिकांश काठमाडौं र वरपरका क्षेत्रहरू साथै पोखराको मध्य शहरमा बस्छन्। 

    चीनमा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीसीपी) का लागि तिब्बतको विषय प्राथमिकतामा पर्दैन। नेपाल पनि फरक छैन: काठमाडौंमा चिनियाँ प्रभाव विस्तार हुँदै गएकोले नेपालसँगको सम्बन्धमा सीसीपीको शीर्ष प्राथमिकता राष्ट्रको तिब्बती शरणार्थी समुदायको नियन्त्रण र दमनमा केन्द्रित छ।

    तिब्बतीमाथि आक्रमण 

    बेइजिङ र काठमाडौंबीच सन् १९५५ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको थियो। अर्को वर्ष एउटा सन्धिमा हस्ताक्षर गरेर नेपालले तिब्बतलाई चीनको हिस्साको रूपमा मान्यता दिएको थियो। 
    सन् १९६० को दशकमा सीआईएले तिब्बती प्रतिरोधी आन्दोलनलाई सीसीपीसँग लड्न आर्थिक सहयोग गर्न थालेपछि मामिलाहरू जटिल बन्दै गए। बेइजिङले विद्रोहलाई दमन गर्न काठमाडौंको सेनालाई प्रस्ताव राख्यो, जबकि नेपाली प्रचार अभियानले विद्रोहीहरूलाई भारतीय एजेन्टको रूपमा चित्रित गर्यो। 

    अमेरिकी प्रशासनले अन्ततः विद्रोहको लागि समर्थन रोक्यो, किनकि विद्रोहीहरूले चीनमा प्रस्ताव गरेको खुफिया माओसँग वार्ता सुरु गर्ने सम्भावनालाई पन्छाउन पर्याप्त थिएन। तिब्बती शरणार्थीहरूमाथि नेपालको दमन क्रमशः सुरु भयो। 

    सन् २००१ मा राजा वीरेन्द्रको आफ्नै छोराद्वारा हत्या हुनु अघि तिब्बतीहरूका लागि चीजहरू थोरै राम्रो थिए, जसमा कम्तीमा आफ्नो गुनासो व्यक्त गर्ने ठाउँ थियो। तैपनि अमिश मुल्मीको भर्खरै प्रकाशित पुस्तक अल रोड्स लिड नर्थको अनुसार सन् २००२ को सुरुमा काठमाडौंले तिब्बतीहरूका सम्बन्धमा चिनियाँ आदेशहरूको सामना गर्न थालिसकेको थियो।

    नेपालले पहिलो पटक दलाई लामाको जन्मदिन मनाउने कार्यक्रम रद्द गरेको छ। सन् २००५ मा दलाई लामाको नेपालमा जन्मदिन मनाउन बेइजिङको दबाबको कारण बन्द भयो। मुल्मीको पुस्तकमा सन् २००३ मा चिनियाँ सैनिक अधिकारीहरूले तिब्बतबाट भागेका तिब्बतीहरू हुन् गोली हान्न नेपाली भूभागमा प्रवेश गर्दा सन् २००६ मा चिनियाँ गार्डहरूले १७ वर्षीय तिब्बतीलाई गोली हानेर मारेको घटनाहरू पनि लेखिएको छ। सीमा पारी भाग्न खोज्ने ७६ जनाको समूहमाथि चिनियाँ अधिकारीहरुले गोली प्रहार गरेका थिए। 

    सन् २००८ मा सबै कुरा परिवर्तन भयो। नेपाल भर्खरै गणतन्त्रमा प्रवेश गरेको थियो, र बेइजिङले ग्रीष्मकालीन ओलम्पिकको आयोजना गरिरहेको थियो। सीसीपीले नयाँ सरकारको नयाँ स्वरूपमा नेपाल परिवर्तन भएपछि ढोकामा आफ्नो खुट्टा राखेको सुनिश्चित गर्नुपर्यो। एथलेटिक प्रतियोगिताको लागि विश्वको ध्यान तान्‍न चीनले आफ्नो प्रतिष्ठालाई कायम राख्नुपर्ने थियो र कुनै समस्या नहोस् भनेर सुनिश्चित गर्नुपर्ने अवस्था थियो।

    बेइजिङको असन्तुष्टिको कारण, तिब्बतीहरूले नेपाल जस्ता देशहरूमा आफ्नो अधिकारको लागि प्रदर्शन गर्ने मौका पाए। सयौं आन्दोलनकारी पक्राउ परे। त्यहाँबाट तिब्बती शरणार्थीहरूलाई नियन्त्रणमा राख्‍न सकियोस् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्नका लागि सीसीपीले नेपालको राजनीतिक दलहरूसँग आक्रामक रूपमा बलियो सम्बन्धहरू विकास गर्न थाल्यो।

    सन् २००९ मा चीनले नेपाललाई पूर्वाधार, कृषि, ऊर्जा र पर्यटन विकास गर्न ऋण दिने वाचा गरेको थियो। बेइजिङले कृषि तालिम र महसुल घटाउनेलगायत नेपालमा गरिबी निवारण गर्ने वाचा पनि गरेको छ। बदलामा नेपालले आफ्नो भूमिमा ‘चीन विरोधी वा पृथकतावादी गतिविधि’लाई निषेध गर्ने वाचा दोहोर्‍यायो। 

    काठमाण्डौले नेपाल-चीन सीमामा आफ्नो सीमा गस्ती बढायो, नेपाल गएका ३३ तिब्बतीलाई चीनमा पठाइयो र राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार आयोगसँगको अनौपचारिक सम्झौता तोड्दै तिब्बतीहरूलाई नेपाल हुँदै भारत जान अनुमति दियो। 

    विकिलिक्सद्वारा २०१० मा प्रकाशित एउटा अमेरिकी कूटनीतिक रिपोर्टमा पनि भनिएको छ, ‘बेइजिङले काठमाडौंलाई गस्ती बढाउन [र] तिब्बतीहरूलाई नेपालमा प्रवेश गर्न अझ कठिन बनाउन आग्रह गरेको छ।'

    नेपाल–चीन सम्बन्धका लागि ‘एक चीन’ नीति महत्वपूर्ण छ। सन् २००९ को एक संयुक्त विज्ञप्तिमा, नेपालले सिद्धान्तमा आफ्नो पालनालाई पुन: पुष्टि गर्यो र यो त्यसबेलादेखि जारी छ। बुद्धको जन्मस्थल मानिने दलाई लामा जसलाई चीनले पृथकतावादी भन्छन्, 'त्यसले कहिल्यै नेपाल भ्रमण गरेका छैनन्। जनवरी २०१२ मा चिनियाँ प्रधानमन्त्री वेन जियाबाओले नेपालको भ्रमण गरे। त्यो कदको व्यक्तिले एक दशक भन्दा बढी समयमा पहिलो पटक नेपाल आएर आर्थिक र सुरक्षा सहयोगलाई बलियो बनाउन प्रतिज्ञा गरेका थिए। 

    नेपाल प्रहरी बललाई बलियो बनाउन १.६ मिलियन अमेरिकी डलरभन्दा बढी लगानी गरेको चीनले दुई महिनापछि चिनियाँ गुप्तचर एजेन्टहरूको समूह ट्याब गर्न नेपाल आयो र तिब्बती शरणार्थीहरूले सन् १९५९ मा तिब्बती विद्रोह र ल्हासाको २००८ दंगाको सम्झनामा योजना बनाएका गतिविधिहरू दोहोरिन नदिन नेपाल आए। त्यही वर्ष सीले सत्तामा आएपछि नेपालमा चिनियाँ संलग्नता बढ्दै गयो।

    नेपालका प्रहरी अधिकारीहरूले तिब्बतीहरूको गतिविधिबारे चिनियाँहरूलाई पहिले नै थाहा भएको बताएका छन्। चीनले नेपालका अधिकारीहरूलाई तिब्बतका घटनाहरू र जमघटहरू कसरी व्यवस्थापन गर्ने भनेर निर्देशन दिन्छ, उनीहरूलाई खटाइने अफिसरहरूको संख्या र काम गर्ने प्रहरी प्रविधिहरूको जानकारी दिन्छ। 

    नेपालको तिब्बती शरणार्थीमाथिको आक्रमणले शान्तिपूर्ण प्रदर्शनलाई दमन गर्ने रूप लिएको छ। तिब्बती संस्कृतिको उत्सव र बिदाहरू अत्यधिक प्रतिबन्धित छन्, र बढ्दो अनुगमनको अवस्थामा भेटिन्छन्। सन् २०२२ को ह्युमन राइट्स वाचको प्रतिवेदनले नेपालले ‘चिनियाँ अधिकारीहरूको दबाबमा तिब्बती समुदायको स्वतन्त्र भेला र अभिव्यक्ति अधिकारमा प्रतिबन्ध लगाउन जारी राखेको’ दाबी गरेको छ। 

    धेरैजसो स्थानीय प्रहरी अधिकारीहरूलाई ‘एक चीन’ नीति के हो भन्ने थाहा नभएको तर तिब्बतीहरूलाई भेला हुनबाट रोक्नका लागि स्वतः तालिम दिइएको पनि नेपालको स्रोतको खुलासा गरेका छन्।

    तिब्बती शरणार्थी कल्याण कार्यालयका सचिव कर्मा ग्याल्त्सेन पनि चिनियाँ अधिकारीहरूले काठमाडौंको उच्च प्रोफाइल भ्रमणमा यो प्रतिबन्धात्मक व्यवहार सामान्य भएको बताउँछन्। 'यस्ता अवसरहरूमा, हामी सरकारी अधिकारीहरूबाट कुनै पनि कार्यक्रम सञ्चालन नगर्न मौखिक चेतावनी दिन्छौं। यदि हामीले आदेश पालना गरेनौं भने उनीहरूले हामीलाई थुन्छन्,' भनिएको छ। 

    जब चिनियाँहरू नेपाल आउँछन्, त्यस समयमा नेपालका अधिकारीहरूले 'हामीलाई फोन गरेर वा घर भेटघाट र खोजी गरेर, विशेष गरी तिब्बती-सम्बन्धित समयमा हामीसम्म पुग्ने प्रवृत्ति राख्छन्' एक शरणार्थीहरुले भनेका छन्, 'प्रहरीले हामीमध्ये केहीलाई चीनमा फिर्ता पठाउने धम्की पनि दिएको थियो, हामीसँग कुनै पहिचान छैन, त्यसैले उनीहरूले सजिलै पठाउन सक्छन्।'

    चिनियाँ दूतावासले तिब्बतीहरूको निगरानी गर्न नेपाली अधिकारीहरूलाई पैसा र तालिम उपलब्ध गराउँछ। सीसीपीले देशमा रहेका तिब्बती शरणार्थी शिविरहरूको पनि निगरानी गर्छ। त्यहाँ तिब्बती समुदाय भित्र घुसपैठको अफवाहहरू छन्, जसले अविश्वास पैदा गर्छ र आरोप र आन्तरिक कलह निम्त्याउँछ। चीनले तिब्बतमा रहेका आफ्ना आफन्तहरूलाई आर्थिक प्रोत्साहन वा धम्की दिने गरी नेपालमा तिब्बतीहरूलाई गुप्तचर एजेन्टको रूपमा भर्ती गर्छ। 

    यसबाहेक नेपालका अधिकारीहरूले दाबी गर्छन् कि बेइजिङ आन्दोलनकारीहरू 'दलाई लामा गुटद्वारा भारतमा तालिम पाएका' बारे चिन्तित छ। उनीहरुले चीनले ल्हासाको वरिपरि ‘सेक्युरिटी रिङ्’हरूको शृङ्खला बनाउन खोजेको पनि आरोप लगाएका छन्। जसको बाहिरी भाग नेपाल हुँदै जान्छ। चिनियाँहरूले आयोजना गरेको तालिममा नेपाली अधिकारीहरूलाई ‘चीनको नम्बर एक आतंककारी तिब्बती हो’ भनेर व्याख्या गरिएको छ। 

    सीमा क्षेत्र

    सन् १९५९ मा चिनियाँ कब्जाविरुद्धको तिब्बती विद्रोहले नेपाल र तिब्बतबीचको सीमा क्षेत्रमा सांस्कृतिक आदानप्रदान, व्यापार र स्वतन्त्र आवतजावतको इतिहासको अन्त्य गर्‍यो। चीनले सन् १९६१ मा आधिकारिक रूपमा सीमांकन गर्यो, र हिमालय सीमा क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्नेहरूलाई राष्ट्रियता छनोट गर्न बाध्य पारियो, जुन अवधारणासँग उनीहरू अहिलेसम्म अपरिचित थिए।

    आज बलियो पूर्वाधार विकासको अभाव, विशेष गरी सडकहरूको निर्माणले शाब्दिक र लाक्षणिक विच्छेदको भावनालाई निम्त्याउँछ, जसको मतलब पहाडी क्षेत्रका स्थानीयहरूले अझै पनि नेपाली राज्यसँग बाँधिएको बलियो राष्ट्रिय एकतासँग चिन्‍न सक्दैनन्। यसको सट्टा यी क्षेत्रहरूमा गाउँलेहरू तिब्बती बौद्ध धर्मको लागि स्पष्ट जडान र सम्मान छ, र बौद्ध र हिन्दू तीर्थहरूको मिश्रण परिदृश्यमा छरिएको छ।

    नेपालको २०१५ को भूकम्पपछि चिनियाँ उद्धारकर्मीहरूले प्राकृतिक प्रकोपमा भत्किएका घरहरूमा दलाई लामाको तस्बिरहरू देखेपछि चिनियाँ उद्धारकर्मीहरूले ती क्षेत्रहरूमा अझै बाँकी रहेको अन्तरसांस्कृतिक मिलनलाई निभाउन सीसीपीले चाहेको थियो। बेइजिङले काठमाडौंलाई सीमा क्षेत्रमा रहेका तिब्बतीहरूलाई नेपालको अन्य भागमा पुनर्वास गर्न आग्रह गरेको छ र देशले ती लोकप्रिय सीमा नाकाहरूमा प्रतिबन्ध लगाउन जोड दिएको छ। 

    सीमा नजिकका गुम्बाहरू पनि चीनद्वारा सह-अप्टेप्ट गरिएको छ, जसले उनीहरूलाई आफ्नो विचारधारालाई समर्थन गर्नका लागि छनोट र दबाब दिन्छ, जसमा उनीहरूको नेतृत्व गर्ने लामाहरूसँग सम्बन्ध स्थापना गर्दछ। यो रणनीति चीनको तर्फबाट आगामी दलाई लामाको छनोटमा त्यस्ता मठहरूले समर्थन गर्ने ग्यारेन्टी गर्ने एकजुट प्रयासको हिस्सा हो। मठहरू निर्माण गर्न र सीसीपी-समर्थित तिब्बती बौद्ध धर्मलाई प्रवर्द्धन गर्न बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभसँग पनि जोडिएको छ।

    परम्परागत व्यापारिक मार्गबाट गुड्ने कोदारी जाने अरनिको राजमार्ग सीमामा पुग्ने सबैभन्दा पहुँचयोग्य बाटो हो। यो मानव यातायातको लागि बन्द रहन्छ किनभने चीन चिन्तित छ कि यो तिब्बतीहरू नेपाल प्रवेश गर्ने मुख्य मार्ग हो, र 'तिब्बत समर्थक' र 'चीन विरोधी' गतिविधिको केन्द्र हो। तातोपानी वरपरको भूभाग यस्तो छ कि पानी जम्‍ने भएकाले हिउँदमा नेपाल र तिब्बतको बीचमा आवतजावत गर्न सजिलो हुन्छ र आवतजावत गर्न कठिन भूभाग रसुवागढी–केरुङलाई प्राइमरीका रुपमा खुला गरिएको छ ।

    उचित स्क्रिनिङ प्रक्रिया राखिए पछि प्राथमिक सीमा बिन्दुको रूपमा तीन वर्षअघि यी सिमानाहरूमा पीएलएका सैनिकहरू त्यति धेरै तैनाथ थिएनन्। आज नेपालको भूभाग भित्रबाट देखिन थालेको छ र चीनले अतिक्रमण गरेको आरोप समेत लगाइएको छ।

    सन् २०१४ मा फिर्ता, नेपालले आफ्नो पारस्परिक कानूनी सहायता ऐन पारित गर्‍यो, जसको मतलब सीमा पार गरेर नेपालमा प्रवेश गर्ने तिब्बतीहरूलाई तिब्बतमा फिर्ता पठाइनेछ। त्यसपछि चीनले मामिलालाई गति दिन खोज्यो। 

    अक्टोबर २०१९ मा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले नेपाल भ्रमण गरे र नेपालमा 'समस्या उत्पन्‍न गर्ने' तिब्बतीहरूलाई सजायको लागि चीन पठाउन माग गर्दै सुपुर्दगी सन्धिमा हस्ताक्षर गर्न नेपाललाई दबाब दिए। भारत, बेलायत र अमेरिकाको दबाबका कारण नेपालले यस्तो सम्झौता गर्न हच्किचायो ।

    उचित कागजातको अभावले तिब्बतीहरूलाई व्यावसायिक जागिरहरू प्राप्त गर्न र स्वतन्त्र रूपमा यात्रा गर्नबाट रोक लगाइएको छ। पहिले नै कमजोर जनसंख्यालाई शोषणको लागि अझ बढी संवेदनशील बनाउँछ।

    त्यसको लगत्तै नेपाल र चीनले सीमा व्यवस्थापन सम्झौता र आपराधिक मामिलाहरूमा पारस्परिक कानुनी सहायतासम्बन्धी सन्धिमा हस्ताक्षर सहित नेपालका तिब्बतीहरूमाथि आक्रमण गर्न चीनलाई अझ सहज बनाउने संयुक्त वक्तव्य जारी गर्‍यो। 

    पछिल्लो सन्धि, तिब्बतका लागि अन्तर्राष्ट्रिय अभियान (आईसीटी) अनुसार, 'हस्ताक्षरकर्ताहरूलाई उप-पोनाहरू पेश गर्न र प्रमाणहरू संकलन गर्न अनुमति दिन्छ र चीनले नेपालमा तिब्बती शरणार्थीहरूलाई निशाना बनाउन र सजाय गर्न प्रयोग गर्न सक्छ।' अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, नेपालमा पहिले नै रहेका तिब्बतीहरू अभियोगमा झन् बढी जोखिममा परेका छन्।

    यसबाहेक, फेब्रुअरी २०२० मा जारी गरिएको आईसीटी प्रतिवेदनले दाबी गरेको छ, 'सीमा व्यवस्थापन प्रणाली' सम्बन्धी सम्झौताले दुवै पक्ष [नेपाल र चीन] 'अवैध रूपमा सीमा पार गर्दा भेटिएका व्यक्तिहरू' सात दिन भित्र फिर्ता गर्न प्रतिबद्ध छ। नेपालले स्वतन्त्रताबाट भाग्न खोज्ने तिब्बतीहरूलाई चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको दमनकारी शासनमा फिर्ता पठाउन सक्ने बताइएको छ।

    सीको २०१९ भ्रमणको क्रममा, तिब्बती शरणार्थी र नेपाली नागरिकहरू सहित कम्तिमा २५ जनालाई काठमाडौंमा पक्राउ गरी हिरासतमा राखिएको थियो। नेपालका अधिकारीहरूले यो उनीहरूको 'हाइ प्रोफाइल भ्रमणलाई ध्यानमा राखी सुरक्षा अभ्यास' को हिस्सा भएको दाबी गरे। 

    कर्मा ग्याल्त्सेनले भने, ‘तिब्बतसँग सम्बन्धित नारा र चिन्हका कारण मात्रै मानिसहरूलाई पक्राउ गरिएको हो। कोही तिब्बती झोलाहरू मात्र बेचिरहेका थिए, कोही तिब्बती पोशाक लगाएका थिए।' यी घटनाहरूले स्पष्ट सन्देश देखाउँछ र दुई-पक्षीय दमनमा वृद्धि प्रकट गर्दछ।

    नेपाल सरकारले अब तिब्बती संस्कृतिको साधारण प्रदर्शनलाई दमन गरिरहेको छ भन्‍ने स्पष्ट रूपमा आएको छ। राजनीतिक वा 'चीन विरोधी' प्रकृतिमा र नेपालले तिब्बती शरणार्थीहरूलाई मात्र निशाना बनाएको थिएन, तर नेपाली नागरिकहरूलाई पनि समावेश गर्न आफ्नो पहुँच विस्तार गरिरहेको थियो।

    पश्चिमी प्रभाव
    नेपालको तिब्बती शरणार्थी जनसंख्याले पश्चिमी - विशेष गरी अमेरिकी - उपस्थिति र चासोलाई काठमाडौंले केही हदसम्म दबाबको सामना गरिरहेको छ। मे २०२२ को अन्त्यमा, नागरिक सुरक्षा, प्रजातन्त्र र मानव अधिकारका लागि अमेरिकी उपमन्त्री तथा तिब्बती मुद्दाहरूको लागि विशेष संयोजक, उर्जा जेयाले काठमाडौंमा तिब्बती शरणार्थीहरू र ललितपुरको जावलाखेलमा रहेको शिविरको भ्रमण गरेकी थिइन्। जेयाले त्यसअघि भारतमा थिइन्, जहाँ उनले दलाई लामासँग भेट गरेकी थिइन्।

     नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले ती भेटहरू नेपालमा हुनेबारे ‘जानकारी’ नभएको दाबी गरे पनि वास्तविकता सरकारलाई थाहा भएको स्रोतले पुष्टि गरेको छ। विशेष संयोजक जेयालाई नेपाल प्रहरीको सहयोगमा लगिएको थियो। उक्त घटनाप्रति चीनले तुरुन्तै आक्रोश व्यक्त गर्दै नेपाललाई ‘एक चीन’ नीति पालना गर्न स्मरण गराएको थियो।

    सन् २०२१ को अमेरिकी विदेश मन्त्रालयको प्रतिवेदनले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र भेला हुने स्वतन्त्रतामा बाधा पुर्‍याउने सहित नेपालले तिब्बती शरणार्थीहरूमाथि लगाएको सीमितताहरू उल्लेख गरेको छ। 

    सन् २०२१ मा शेरबहादुर देउवाको सरकारले सत्तामा आएदेखि नै पश्चिमी राष्ट्रहरूले त्यहाँको तिब्बती जनसंख्यालाई जोड्ने बिन्दु बनाएका छन्। यसले इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिलाई प्राथमिकता दिने र बेइजिङको विश्वव्यापी प्रभावको सामना गर्ने वाशिङ्टनको विदेश नीतिको जोडलाई झल्काउँछ।

    नेपालको कूटनीतिक सर्कलमा रहेको एउटा स्रोतले भन्यो, ‘नेपाल र अमेरिकाबीचको बृहत्तर आर्थिक साझेदारीमा चिनियाँ पक्षलाई कुनै आपत्ति छैन, तर पछिल्लो समय अमेरिकाले नेपालसँगको व्यवहार गर्दा चीनको संवेदनशीलतालाई उक्साउने प्रयास गरिरहेको छ । (...) चीनले [तिब्बतीहरूलाई] शरणार्थीको रूपमा मान्यता दिँदैन। चिनियाँ पक्षको विश्वास छ कि तिब्बती शरणार्थीहरूको बारेमा कुनै पनि निर्णय गर्दा बेइजिङलाई विश्वासमा लिनुपर्छ। चीनले नेपालसँग यो विषयलाई गम्भीरताका साथ उठाउने तयारी गरिरहेको छ।

    सन् १९९० को दशकदेखि नेपालले तिब्बतीहरूलाई नयाँ शरणार्थी कार्ड (आरसी) उपलब्ध गराउन बन्द गरेको छ र धेरैले चिनियाँ दबाबका कारण विश्वास गर्छन्। आज, नेपालमा अनुमानित ४ हजारदेखि ९ हजार तिब्बती शरणार्थीहरू - जनसंख्याको ७५% सम्म - पहिचान कार्डको अभाव छ, ४३ वर्ष मुनिका अधिकांश मानिसहरूसँग परिचय पत्र छैन।

    नेपालमा यूएनएचसीआरको उपस्थिति भए पनि तिब्बती र अन्य शरणार्थीहरूबीच गम्भीर असमानता छ। उदाहरणको लागि भुटानी शरणार्थी जनसंख्याको लागी एक स्पष्ट जनादेश छ। एक तिब्बती शरणार्थी भन्छन्, ‘हामी यहाँ भुटानी शरणार्थीभन्दा लामो समयदेखि बसेका छौं। सरकारले हामी सबैको बारेमा सोच्नुपर्छ । तिब्बती शरणार्थीहरू कुनै पनि प्रकारको विरोध प्रदर्शनमा संलग्न छैनन् र उनीहरूले नेपालको कानूनको पालना गरिरहेका छन्, त्यसैले हामी यहाँ स्वतन्त्र र शान्तिपूर्ण रूपमा बस्न चाहन्छौं भनेर सरकारले पहिचान (अन्य शरणार्थीहरूलाई) प्रदान गर्दा हामीमाथि भेदभाव गर्नु हुँदैन।'

    नेपालले अन्ततः तिब्बती शरणार्थीलाई परिचयपत्र दिने हल्ला चलेको छ तर चीनले यो योजनाको विरोध गरेको छ। थप रूपमा चीनले नेपालको कम्युनिष्ट पार्टीहरूसँग सम्बन्ध विकास गरेको छ र यसलाई प्रभाव पार्न प्रयोग गरिरहेको छ - यद्यपि नेपाली पत्रकारहरूले चीन पार्टीको राजनीतिमा नेभिगेट गर्न स्पष्ट रूपमा अपरिचित रहेको दाबी गर्छन्। नेपालका पार्टीका नेताहरूले औपचारिक रूपमा तिब्बती व्यक्तित्वहरूलाई भेट्न बेवास्ता गर्छन्, र त्यसो गर्नेहरूले अफ-द-रेकर्ड मात्र गर्छन्, र अझै पनि आधिकारिक रूपमा सीसीपीको इच्छाहरू पालन गर्छन्। तिब्बती प्रतिनिधिहरूलाई नेपाली कम्युनिष्ट अधिकारीहरूसँग भेट्न कत्ति पनि गाह्रो छ, जसले सीसीपीसँग भेट्न रुचाउँछन्। तिब्बतीहरूलाई शरणार्थी कार्डहरू उपलब्ध गराउने प्रक्रियालाई रोक्नको लागि विशेष गरी यी कम्युनिष्ट पार्टीहरूलाई दोष दिइन्छ।

    त्यहाँ पूर्वाधार र सञ्चार जस्ता क्षेत्रमा भएको उल्लेखनीय लगानीका कारण बेइजिङको नेपालमाथिको प्रभाव निरन्तर बढिरहेको छ। उचित कूटनीतिक माध्यमबाट जानुको सट्टा, काठमाडौंस्थित चिनियाँ दूतावासले नेपाली अधिकारीहरूलाई के गर्ने र कसरी कारबाही गर्ने भनेर सीधै निर्देशन दिन्छन्। चीनले नेपाली पत्रकारहरूलाई ‘परिचय यात्रा’का लागि पनि निशाना बनाउँछ, तिब्बतलगायत, जहाँ पत्रकारहरूलाई तालिम दिइन्छ र सीसीपीले उनीहरूलाई हेर्न चाहेको चीन देखाउँछ, त्यसपछि आफ्नो देश फर्किएपछि बेइजिङमा अनुकूल लेख्ने अपेक्षा गरिन्छ।

    जब तिब्बती शरणार्थीको मुद्दा आउँछ, नेपाल चीन र भारतको बीचमा शाब्दिक रूपमा फसेको छ, तर अमेरिका जस्ता राष्ट्रहरूको बाह्य दबाबको पनि सामना गरिरहेको छ। काठमाडौंले मध्य-भूमिको अडान कायम राख्न सक्दो प्रयास गरिरहेको छ, तर यस्तो हेजिङ दिगो नहुन सक्छ। चीन विश्वव्यापी महाशक्तिको रूपमा बढ्दै जाँदा र अर्को दलाई लामाको छनोट नजिकिंदै जाँदा सीसीपीले नेपालमा तिब्बतीहरूमाथिको दमनलाई अझ तीव्र पार्न चाहन्छ। विगत एक दशकमा नेपाल र चीन दुबैबाट भएका दमनहरू आगामी दिनमा निरन्तर हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्‍ने यकिन छैन।

    मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

    सोमवार, भाद्र २० २०७९१०:३४:३८
    ट्रेन्डिङ
    Logo
    • डबली नेटवर्क्स प्रा.लि, अनामनगर, काठमाडौँ

    • फोन नम्बर :९८०११२३३७१
    • [email protected]
    • वेबसाईट: www.mediadabali.com
    • सूचना विभाग दर्ता नं.::१८१/ ०७३ -०७४
    • प्रधान सम्पादक

    • कृष्ण प्रसाद पहाडी
    • सम्पादक

    • शोभाकान्त सापकोटा
    • साइट

    • बिनोद भट्टराई
    • क्यामरा पर्सन

    • सुनिल क्षेत्री
    • संवाददाताहरु

    • निर्मला पौडेल
    • अमृत चापागाई
    • अर्जुन पहाडी
    • खिमबहादुर गौतम
    • आकृति थापा क्षेत्री

    Copyright © All right reserved to Dabali Networks P. LTD. Site By: SobizTrend