ल्हासा - तेन्जिन जाम्पा, भारतमा जन्मेका र हुर्केका तिब्बती विद्यार्थी हुन्। हाल एमआईटी, क्याम्ब्रिज, संयुक्त राज्य अमेरिकामा स्‍नातक गरिरहेका छन्। एक राष्ट्र-राज्य संसारमा आफ्नो राज्यविहीन हुनुको पीडा भने उनलाई अझै छ।

'त्यहाँ एउटा प्रश्न छ, जुन म आउने हरेक नयाँ भेटमा डराउँछु र त्यो प्रश्न हो कि तपाई कहाँबाट आउनुभयो?,' जाम्पाले भने।

तिब्बत राइट्स कलेक्टिभ (टीआरसी) सँग आफ्नो पीडा बाँड्दै जाम्पाले आफू भारतमा बस्दै आएका तिब्बती शरणार्थी भएको जवाफ दिँदा चित्त दुखेको गुनासो गरे। 

उनी भन्छन्, ' के तपाई तिब्बतबाट आउनुभएको हो?' वास्तवमा होईन। म भारतमा जन्मेको थिएँ तर मेरा आमाबाबु किशोरावस्थामा नै तिब्बतबाट भागे। ओह, त्यसोभए तपाई भारतीय नागरिक हुनुहुन्छ? त्यो पनि होइन, म राज्यविहीन छु। यस्तो जवाफ दिनुपर्दा मन पोल्छ मेरो।'

तिब्बत राष्ट्र-राज्यहरूको संसारमा राज्यविहीनताको यो २१ औं शताब्दीको घटनाको प्रमुख उदाहरण हो। जम्पाले कहिलेकाहीँ यी प्रश्नहरू सोध्दा उनको दिमागमा अटो-पाइलट हुने गर्छ।

'कहिलेकाँही यो दृश्यको बोरिङ सिटकमको स्क्रिप्ट जस्तो देखिन्छ, जहाँ अनौठो तर क्यारिज्म्याटिक (अविश्वसनीय रूपमा विशिष्ट, मलाई थाहा छ) युवा अपरिचित व्यक्तिले मुख्य परिवारलाई अभिवादन गर्दछ र उसको पुर्खाको बारेमा प्रश्न गरिन्छ,' जाम्पा भन्छन्।

जम्पाले यी प्रश्नहरुसँग उनको डर होइन फेरि एक पटक तपाईं कहाँबाट आउनुभयो भन्ने प्रश्नको ठोस जवाफ उनीसँग नहुँदाको चिन्ता छ। 

कसैको राष्ट्रिय पहिचान के हो? र कसले यसलाई यति बलियो रूपमा महसुस गर्न सक्छ तर यसको लागि देखाउने कुनै प्रमाण छैन। के यो साझा भूमि, साझा सरकार, साझा जन्मले तपाईंलाई आफ्नो पहिचान दिन्छ? के यो अदृश्य कलर हो जुन तपाइँ जन्मेको क्षणमा बाँधिएको छ?

यो के हो र यो कहाँ बाट आउँछ? कसैले आफूलाई अमेरिकी, इन्डियन, चाइनिज भन्छन् । जाम्पा भन्छन् कि आफूलाई तिब्बती भनिन्छ भने तिब्बतलाई अब देशको रूपमा मानिँदैन भन्ने प्रश्न उठ्छ।

अमेरिकीहरूको अमेरिका छ, बेलायतीहरूको बेलायत छ, त्यसोभए भारतीयहरू छन्, तिनीहरूको भारत छ तर तिब्बतीहरूको के छ? जम्पा भन्छिन्, 'हामीसँग समृद्ध र स्वतन्त्र विगतका खाली कुराहरू र किंवदन्तीहरूबाहेक केही छैन।'

'म दुखी, निराश र आशाहीन महसुस गर्छु। नदेखाए पनि म शोक गर्छु। म रुन्छु तर बिरलै मेरो आँखाबाट। टुटेको छु तर मुटुमा मात्रै । मलाई थाहा छ, कम्तिमा, यी भावनाहरूमा मेरो अधिकार छ। म यी भावनाहरूको स्वामित्वमा छु र तिनीहरू म मार्फत उठ्छन्। त्यसोभए के मेरो दुःखले मेरो पहिचानलाई प्रमाणित गर्न सक्छ? यो दु:ख। यो अनन्त रोग। निराशा र निराशाको यो सँधै पुरानो भूत। यो मेरो पीडा हो, मेरो पीडा तिब्बतीहरूका लागि मेरो पीडा हो,' जम्पाले भनिन्।

समाजशास्त्रीका आ–आफ्ना सिद्धान्त छन्, मानवशास्त्रीका आ–आफ्ना अनुमान छन् र दार्शनिकका आ–आफ्ना विचार छन् तर ती मध्ये कसैले पनि मेरो (उनी कुन राज्यको हो) यो तिर्खा मेटाउन सकेनन् भन्ने कुरामा जाम्पाले दुःख व्यक्त गरे ।

'यदि यो कागजको टुक्रा जत्तिकै सरल थियो भने, म आफ्नो राज्यविहीन अवस्थालाई जति सक्दो चाँडो त्याग्नेछु, एक उचित देशको प्रतिज्ञा गर्नेछु र खुसीले सुत्नेछु,' जाम्पाले भने, 'समाजशास्त्रीहरूका आ-आफ्ना सिद्धान्तहरू छन्, मानवशास्त्रीहरूका आ-आफ्ना अनुमानहरू छन्, दार्शनिकहरूका आ-आफ्ना विचारहरू छन् तर तिनीहरूमध्ये कसैले पनि मेरो यो तिर्खा मेटाउन सकेका छैनन् (वा कमसेकम अहिलेको लागि)। यदि यो कागजको टुक्रा जत्तिकै सरल थियो भने, म आफ्नो राज्यविहीन अवस्थालाई जतिसक्दो चाँडो त्याग्नेछु, एक उचित देशको लागि वाचा गर्नेछु र खुसीले सुत्नेछु।'

उनले तिब्बतीहरुको अवस्था शरणार्थीहरुसँग मिल्दोजुल्दो रहेको बताए।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि

चुनाव नजिकिएसँगै निर्वासनमा रहेका तिब्बतीहरु लोकतन्त्रको प्रयोग गर्दै

१० तिब्बतीहरुलाई 'गिरोह-विरोधी' गलत मुद्दामा जेल सजाय 

नेपालमा प्रहरीको निगरानीमा बाँचिरहेका छन् तिब्बतीहरु

तिब्बतमा कोभिड प्रकोप: भाइरसको फैलावट वा तिब्बती जनतामाथि प्रतिबन्ध लगाउने प्रयास ?

नेपाल-चीन सम्बन्ध तिब्बतीहरूमा निर्भर