नयाँ दिल्ली — भारत हाल विश्वमञ्चमा एउटा शक्तिशाली विकास साझेदारका रूपमा स्थापित हुँदैछ। एकातर्फ आफ्ना छिमेकी र मित्र राष्ट्रहरूलाई मानवीय सहायता, स्वास्थ्य, प्रविधि र पूर्वाधारमा सहयोग पुर्‍याउँदै आएको भारत, अर्कोतर्फ युरोप, प्रशान्त र अफ्रिकी क्षेत्रसम्म आफ्नो कूटनीतिक प्रभाव विस्तार गरिरहेको छ।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको बेलायत र माल्दिभ्स भ्रमण, भारत–बृहत व्यापार सम्झौता (FTA) को चर्चा, डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको वैश्विक नेतृत्व, र मानव केन्द्रित परराष्ट्र नीतिले भारतलाई ‘अविकसितहरूका आवाज’ बाट ‘विकासको साझेदार’ मा रूपान्तरण गरिरहेको छ।

भारत–बेलायत मुक्त व्यापार सम्झौता (FTA): ऐतिहासिक अवसर

प्रधानमन्त्री मोदीको बेलायत भ्रमणसँगै दुई देशबीचको रणनीतिक सम्बन्ध नयाँ उचाइमा पुगेको छ। सम्बन्धित रिपोर्टहरू अनुसार, भारत–बेलायत मुक्त व्यापार सम्झौताको सम्भावित सम्झौताले वार्षिक व्यापारमा $२५ अर्ब डलरको वृद्धिको ढोका खोल्नेछ। बृहत क्षेत्रहरूमा सहकार्य — शिक्षा, अनुसन्धान, स्टार्टअप, रक्षा उत्पादन र आपूर्ति श्रृंखला स्थायित्व — को केन्द्रमा भारत आइपुगेको छ।

भारतको बढ्दो सशस्त्र निर्माण क्षमता र घरेलु उद्योगको सफलताले बेलायती कम्पनीहरूलाई भारतमै लगानी गर्न प्रेरित गरेको देखिन्छ।

माल्दिभ्स भ्रमण: छिमेकी कूटनीति र सामुद्रिक सहयोग

प्रधानमन्त्री मोदीको माल्दिभ्स भ्रमणले भारतको “पड़ोसी प्रथम नीति”लाई पुनः पुष्टी गरेको छ। पूर्व राष्ट्रपति नशीद तथा पूर्व परराष्ट्र मन्त्री दुन्या मुमूनले भारतलाई “पहिलो प्रतिक्रिया दिने मित्र राष्ट्र” को संज्ञा दिएका छन्।
भारतले माल्दिभ्सलाई कोस्टल प्रहरी, आपतकालीन राहत र पर्यटक पुनःगमन सुलभताका लागि व्यापक सहयोग पुर्‍याएको छ। साथै, भारत र माल्दिभ्सबीच स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताका सम्भावनाहरू पनि औपचारिक रूपमा छलफलमा छन्।

UPI र डिजिटल भुक्तानी प्रणाली: भारतको प्रविधि नेतृत्व

भारतले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा वित्तीय समावेशीकरणमा योगदान दिँदै UPI (Unified Payments Interface) प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गरिरहेको छ।
भारतको डिजिटल अर्थतन्त्र अब केवल आन्तरिक नवप्रवर्तनमा सीमित छैन — यो PayPal, Visa, MasterCard जस्ता विश्वव्यापी संस्थाहरूलाई प्रतिस्थापन गर्न अग्रसर छ।

UPI प्रणाली अब बंगलादेश, सिंगापुर, यूएई, र फ्रान्स लगायत देशहरूमा स्वीकार गर्न थालिएको छ, जसले भारतको प्रविधि क्षमताको विश्वव्यापी मान्यता प्रकट गर्छ।

मानवीय सहायता र स्वास्थ्य कूटनीति: भारतको सशक्त पक्ष

ढाका विमान दुर्घटनापछि भारतले तत्काल जलन विशेषज्ञहरूको टोली पठाएर मित्रवत मानवीय कूटनीतिमा आफ्नो सामर्थ्य देखायो।
यस्तै, भारत–फिजी सहकार्य अन्तर्गत १०० शैयाको सुपर स्पेशालिटी अस्पताल निर्माणले भारतको स्वास्थ्य विकासमा अग्रणी भूमिका देखिएको छ।

भारतले UN शान्ति मिसनहरूमा सेना प्रशिक्षणदेखि अफ्रिकन देशहरूमा खोप कूटनीतिसम्म मार्फत एक विश्वसनीय साथीको छवि बनाएको छ।

शिक्षा, अनुसन्धान र स्टार्टअप सहयोग: बेलायत र परे

बेलायतसँगको उच्चस्तरीय वार्तामा शिक्षा, अनुसन्धान र स्टार्टअप पारिस्थितिकी तन्त्र लाई नयाँ प्राथमिकता दिइएको छ। भारतीय विद्यार्थीहरूको संख्या बेलायतमा तीव्र रूपमा बढ्दो छ, भने भारतीय स्टार्टअपहरू युरोपमा विस्तार गरिरहेका छन्।

‘मेक इन इंडिया’, ‘डिजिटल इंडिया’ र ‘स्टार्टअप इन्डिया’ कार्यक्रमहरूले भारतलाई नवप्रवर्तन र स्वदेशी उत्पादनको केन्द्र बनाउँदै लगिरहेको छ।

अफ्रिका र प्रशान्त क्षेत्रतिर भारतको न्यानो प्रभाव

भारतले केवल छिमेकी देशमा होइन, दूरवर्ती प्रशान्त द्वीपसमूह र अफ्रिकी महाद्वीपमा समेत विकासशील राष्ट्रहरूको साझेदार को रूपमा आफ्नो छवि स्थापित गरिरहेको छ। स्वास्थ्य, कृषि, पूर्वाधार र वित्तीय पहुँचका क्षेत्रमा भारतले स्थानीय नेतृत्व र स्वामित्वका सिद्धान्तमा आधारित सहयोगहरू प्रदान गर्दैछ।

निष्कर्ष: विकासशील राष्ट्रका लागि भारत अब केवल प्रेरणा होइन, साझेदार

भारत अब “सस्तो जनशक्ति” वा “पश्चिमको बजार” होइन — यो प्रविधि, व्यापार, चिकित्सा र कूटनीतिक विचारमा सशक्त विश्वसाझेदार को रूपमा खडा भइरहेको छ। प्रधानमन्त्री मोदीका भ्रमणहरू, डिजिटल नीतिहरू, र मानवीय कार्यहरूले भारतलाई ग्लोबल साउथको ‘प्रवक्ता मात्र होइन, नेतृत्वकर्ता’ बनाएको छ।

यदि हालको गति यही ढंगले निरन्तर रह्यो भने, भारत निकट भविष्यमा केवल आर्थिक शक्ति हैन, नैतिक नेतृत्वकर्ता को रूपमा पनि विश्व समुदायमा स्थापित हुनेछ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।