काठमाडौं — दक्षिण एशियाको सांस्कृतिक भूमिमा यतिबेला गहिरो वैचारिक द्वन्द्व चर्किँदै गएको देखिन्छ। बङ्गाली समाजमा साझा सांस्कृतिक पहिचानमाथिको आक्रमणदेखि बलूचिस्तानमा जारी मानव अधिकार हननसम्म, समाजका विविध खण्डहरू आफ्नो मौलिक पहिचान र स्वतन्त्रता बचाउन संघर्षरत छन्। यो लहर केवल जातीय वा धार्मिक आन्दोलन होइन — यो राष्ट्रभित्रैको मूल चरित्रमाथिको आक्रमणविरुद्धको सामूहिक चेतनाको स्वर हो।

बङ्गाली साझा संस्कृतिमाथिको वैचारिक हमला

नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मोहम्मद युनुसमाथि हालै उठेको आलोचनाले बङ्गाली साझा सांस्कृतिक पहिचानमाथिको गहिरो प्रश्न उठाएको छ। एक विश्लेषणात्मक लेखमा युनुसको राष्ट्र–विरोधी दृष्टिकोण, भारत विरोधी नारा र बङ्गाली भाषिक एकतालाई विभाजन गर्ने प्रवृत्तिलाई "आफ्नै मुलुकप्रति धोका" का रूपमा वर्णन गरिएको छ।

बङ्गलादेशको निर्माण मूलतः भाषा र सांस्कृतिक पहिचानको आन्दोलनबाट भएको हो। त्यसैको जगमाथि अहिले राष्ट्रवादी शक्तिहरूले आन्तरिक द्वन्द्व जन्माउने प्रयास गरेका छन्। यसरी धार्मिक राष्ट्रवादको नाममा साझा सांस्कृतिक आत्मालाई मेटाउने प्रयासले बङ्गालको जनचेतनामा गहिरो असर पारिरहेको छ।

बलूचिस्तानमा मानवीय संकट र सांस्कृतिक विद्रोह

पाकिस्तानको बलूचिस्तान प्रान्तमा जारी विद्रोह केवल आर्थिक वा राजनीतिक होइन, एक सांस्कृतिक विद्रोह पनि हो। बलोच मानव अधिकार समूहहरूले ‘अनर किलिङ’ का घटनाहरूलाई सार्वजनिक गर्दै सत्ताले बलोच समाजमाथि योजना अनुसार दमन गरिरहेको आरोप लगाएका छन्।

एकातर्फ, बलूच नारीहरूको स्वतन्त्रता र अस्मिता बलात् नियन्त्रण गरिँदैछ भने अर्कातर्फ सामाजिक मुद्दाहरूलाई ‘संस्कृति’ को नाममा दबाउने प्रयास भइरहेको छ। बलोच युवाहरू हराइरहेका छन्, अभिभावकहरू न्याय खोज्दै इस्लामाबादमा सातौँ दिनदेखि अनशनमा बसेका छन्। यस्तोमा परिवारहरूलाई रातारात निकालेर आन्दोलन दबाउने शैलीले पाकिस्तानी राज्यसंयन्त्रको असंवेदनशीलता देखाउँछ।

पञ्जाबमा दमनकारी धार्मिक नीति र अल्पसंख्यकप्रतिको असहिष्णुता

पाकिस्तानको पञ्जाब प्रान्तमा मानव अधिकार आयोग (HRCP)ले प्रकाशित रिपोर्टहरू अनुसार, अल्पसंख्यक धर्मावलम्बीहरू, महिला अधिकारकर्मीहरू, र स्वतन्त्र पत्रकारहरूमाथि व्यापक दमन भएको छ। सामाजिक व्यवहारमा ‘अनर’ को नाममा हुने हत्या, छोरीहरूलाई नियन्त्रण गर्ने परम्परागत संरचना र धार्मिक कट्टरतालाई राजनीतिक हतियार बनाउने अभ्यास प्रचलनमा आएको छ।

‘अनर किलिङ’जस्ता घटना कुनै एक समुदायको त्रासदी मात्र होइन, त्यसले सम्पूर्ण दक्षिण एशियामा महिला स्वतन्त्रतामाथिको सोचलाई असर पार्छ। यसले लोकतन्त्रको आवरणभित्र गढिएको पितृसत्तात्मक हिंसालाई उजागर गर्छ।

मूलधार मिडिया र शिक्षामा वैचारिक अपहरण

यस क्षेत्रमा विचार, शिक्षा, र संचार प्रणालीहरू समेत राजनीतिक नियन्त्रणमा परिरहेका छन्। पाकिस्तानमा धर्मको नाममा शिक्षाको पाठ्यक्रम परिवर्तन हुँदैछ, जसमा प्राचीन साझा मूल्य र बहुसांस्कृतिकता ओझेलमा पारिन्छ। यस्ता नीति र दृष्टिकोणले आगामी पुस्ताको चेतनालाई एकांगी बनाउँदै लैजाने जोखिम रहेको विश्लेषकहरूको चेतावनी छ।

नेपाल, भारत, बङ्गलादेश जस्ता मुलुकहरूका लागि यो एउटा गम्भीर अध्ययनको विषय हो — के धार्मिक राष्ट्रवादका नाममा साझा इतिहास, बहुलता र वैचारिक विविधता मेटिँदै छ?

निष्कर्ष: साझा पहिचानमाथिको युद्धको घडी

दक्षिण एशियाको सामाजिक र सांस्कृतिक इतिहास बहुलता, साझा परम्परा र सहअस्तित्वमा आधारित रहँदै आएको छ। आज त्यो नै वैचारिक हमलाको निशाना बनिरहेको छ। बङ्गालको साझा भाषा आन्दोलनदेखि बलूच महिलाहरूको मौन विद्रोहसम्म — यो संघर्ष आत्मपहिचान जोगाउने संघर्ष हो।

यदि राज्य संयन्त्रहरूले यी आवाजहरूलाई दबाउने क्रम जारी राखे भने, त्यसले केवल विद्रोह होइन, मूल्य–संघर्षको अराजकता निम्त्याउन सक्छ। अहिले आवश्यक छ — सहिष्णुता, स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक विविधताको संरक्षण।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।