काठमाडौं - चीनले नागरिकको विदेश आवागमनमाथिको निगरानी थप कडा बनाउँदै लगेपछि राष्ट्रिय सुरक्षा र नागरिकको विदेश जान पाउने अधिकारबीचको सन्तुलनबारे बहस चर्किएको छ। पछिल्लो समय सरकारी अधिकारी तथा सरकारी स्वामित्वका संस्थाका कर्मचारीसँगै विदेशमा परिवार भएका अधिकारीमाथि समेत थप निगरानी बढाइएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। त्यसैबीच, चीनले १५ सेप्टेम्बर २०२६ देखि लागू गरेको नयाँ ‘Regulations on Exit-Entry Administration’ ले प्रशासनिक निकायलाई नागरिक तथा विदेशीको देशबाट बाहिरिने प्रक्रियामा थप अधिकार दिएको छ। मानवअधिकारवादी संस्था ह्युमन राइट्स वाचका अनुसार नयाँ व्यवस्थाले राष्ट्रिय सुरक्षा र जोखिमसँग जोडिएका अस्पष्ट आधारमा निकास रोक्ने अधिकारलाई थप विस्तार गरेको छ।

अधिकारी मात्र होइन, परिवारसमेत निगरानीमा

सरकारी तथा संवेदनशील पदमा रहेका चिनियाँ अधिकारीका विदेश यात्रामाथि लामो समयदेखि कडा नियम लागू हुँदै आएको छ। तर पछिल्लो समय विदेशमा परिवार भएका अधिकारी तथा सरकारी स्वामित्वका संस्थाका उच्च तहका कर्मचारीमाथि समेत थप निगरानी बढाइएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ।

राष्ट्रको संवेदनशील सूचना, भ्रष्टाचार नियन्त्रण तथा विदेशी प्रभावबाट सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले यस्तो व्यवस्था गरिएको चिनियाँ पक्षको तर्क छ। सरकारी कर्मचारीले राहदानी सरकारी नियन्त्रणमा बुझाउनुपर्ने र विदेश जानुअघि स्वीकृति लिनुपर्ने अभ्यास पनि केही क्षेत्रमा विस्तार भएको विवरण छ। 

यसले सरकारी कर्मचारीको व्यक्तिगत विदेश यात्रासँगै उनीहरूको पारिवारिक सम्बन्ध र विदेशमा रहेका आफन्तसमेत राज्यको सुरक्षा निगरानीको विषय बन्न सक्ने अवस्था देखाएको छ।

नयाँ नियमले निकास नियन्त्रण थप व्यापक बनायो

नयाँ नियमअन्तर्गत चीनले नागरिकलाई विदेश जानबाट रोक्न सक्ने आधारलाई थप विस्तार गरेको छ। ह्युमन राइट्स वाचका अनुसार नयाँ व्यवस्थाले केही अवस्थामा राष्ट्रिय सुरक्षा वा राष्ट्रिय हितसँग जोडिएका कारण नागरिकलाई तीन वर्षसम्म विदेश जान रोक्न सक्ने प्रावधान समेटेको छ। निकास रोक्ने निर्णयको जानकारी सामान्यतः लिखित रूपमा दिनुपर्ने भए पनि राष्ट्रिय सुरक्षा वा आपराधिक अनुसन्धान प्रभावित हुने अवस्थामा सूचना नदिन सकिने व्यवस्था पनि रहेको संस्थाले जनाएको छ।

यस्तै, ‘उच्च जोखिम’ मानिएका देश वा क्षेत्रमा यात्रा गर्न खोज्ने नागरिकलाई यात्रा कागजातको प्रक्रियामा अधिकारीहरूले यात्रा नगर्न सुझाव दिन सक्ने व्यवस्था पनि नयाँ नियममा रहेको ह्युमन राइट्स वाचले जनाएको छ। तर ‘उच्च जोखिम’ वा यस्तो सल्लाह आवश्यक पर्ने अवस्था स्पष्ट रूपमा परिभाषित नभएको उसको आलोचना छ।

चीनको तर्क : राष्ट्रिय सुरक्षा र गोप्य सूचना संरक्षण

चीनले पछिल्ला वर्षमा राष्ट्रिय सुरक्षाको अवधारणालाई आर्थिक, प्राविधिक, साइबर, सूचना र रणनीतिक क्षेत्रमा समेत विस्तार गरेको छ। सरकारी कर्मचारी तथा संवेदनशील पदमा रहेका व्यक्तिको विदेश सम्पर्कमाथि निगरानी गर्नुको उद्देश्य भ्रष्टाचार रोक्नु, राज्यका गोप्य सूचना चुहिन नदिनु र संवेदनशील प्रविधि विदेशमा अवैध रूपमा स्थानान्तरण हुनबाट रोक्नु रहेको चिनियाँ अधिकारीहरूको तर्क रहँदै आएको छ।

मानवअधिकार समूहको आपत्ति

मानवअधिकार समूहहरूले भने चीनमा विदेश जान पाउने अधिकारमाथि लगाइएका प्रतिबन्ध बढ्दै गएको बताएका छन्।

ह्युमन राइट्स वाचले २०२५ मा प्रकाशित गरेको अनुसन्धानमा अनलाइन ठगी वा ‘अवैध’ आप्रवासनको जोखिम भएका क्षेत्रका नागरिकलाई राहदानी लिन थप कागजात तथा विभिन्न सरकारी निकायको स्वीकृति आवश्यक पर्ने अवस्था देखाएको थियो। संस्थाका अनुसार यस्तो प्रक्रिया कतिपय स्थानमा विद्यालय, विश्वविद्यालय र अस्पतालका कर्मचारीसम्म विस्तार भएको थियो।

चीनको Exit and Entry Administration Law ले राष्ट्रिय सुरक्षा वा राष्ट्रिय हितमा खतरा हुन सक्ने व्यक्तिलाई देश छाड्न रोक्न सकिने व्यवस्था गरेको छ। ह्युमन राइट्स वाचले भने यस्ता प्रावधानमा प्रयोग भएका केही आधार अत्यन्त व्यापक र अस्पष्ट रहेको दाबी गरेको छ।

विदेशी नागरिक पनि प्रभावित

निकास नियन्त्रणको दायरा चिनियाँ नागरिकमा मात्र सीमित छैन। नयाँ नियमले निश्चित परिस्थितिमा विदेशी नागरिकलाई समेत चीनबाट बाहिरिन रोक्ने व्यवस्था गरेको छ।

२०२५ मा चीनले अमेरिकी संघीय कर्मचारी र Wells Fargo का एक कर्मचारीलाई देश छाड्न रोक लगाएको घटनाले विदेशी व्यवसायी तथा संस्थामाझ समेत चिन्ता बढाएको थियो। यसले चीनमा काम गर्ने विदेशी कम्पनी तथा कर्मचारीका लागि कानुनी र नियामकीय जोखिमको प्रश्नलाई थप गम्भीर बनाएको छ।

विदेश यात्रा र राहदानीमा बढ्दो नियन्त्रण

चीनमा सबै नागरिकलाई विदेश यात्रा गर्न रोक लगाइएको अवस्था भने होइन। ठूलो संख्यामा चिनियाँ नागरिक सामान्य रूपमा विदेश यात्रा गरिरहेका छन्।

तर पछिल्ला वर्षमा निश्चित क्षेत्र, पेशा, जातीय समुदाय तथा सुरक्षा संवेदनशीलतासँग जोडिएका समूहका लागि अतिरिक्त जाँच र स्वीकृतिको आवश्यकता बढेको मानवअधिकार संस्थाहरूको रिपोर्ट छ।विशेषगरी सिनजियाङका उइगर समुदायमाथि विदेश यात्रामा लामो समयदेखि कडा प्रतिबन्ध र निगरानी रहेको ह्युमन राइट्स वाचले जनाएको छ। 

अर्थतन्त्र र विदेशी व्यवसायमा पनि असरको बहस

चीन विश्व अर्थतन्त्रसँग गहिरो रूपमा जोडिएको अवस्थामा विदेशी यात्रा, लगानी, प्रविधि र व्यावसायिक सम्पर्कमाथिको नियामकीय नियन्त्रणले व्यवसायिक वातावरणमा समेत प्रभाव पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको छ।

२०२५ मा चीनमा लगाइएको केही विदेशी निकास प्रतिबन्धपछि अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसायिक समुदायमा चीनको कानुनी वातावरण र यात्रा जोखिमबारे चिन्ता बढेको Reuters ले रिपोर्ट गरेको थियो। 

तर चीनले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा र कानुनी अधिकारअन्तर्गत यस्ता कदम आवश्यक रहेको बताउँदै आएको छ।

चीनमा उठिरहेको ठूलो प्रश्न

चीनमा विदेश आवागमनमाथि कडाइ बढ्दै जाँदा मूल प्रश्न भनेको राष्ट्रिय सुरक्षाको आवश्यकता र नागरिकको विदेश जान पाउने अधिकारबीच सीमा कहाँ निर्धारण गर्ने? भन्ने बनेको छ।

एकातर्फ चीनले संवेदनशील सूचना, भ्रष्टाचार, प्रविधि हस्तान्तरण र राष्ट्रिय सुरक्षालाई आधार बनाएर नियन्त्रण आवश्यक रहेको बताउँदै आएको छ। अर्कोतर्फ मानवअधिकार समूहहरूले अस्पष्ट सुरक्षा प्रावधानका आधारमा निकास रोक्ने अधिकार विस्तार हुँदा नागरिकको आवागमन स्वतन्त्रता प्रभावित हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

पछिल्लो नयाँ नियमले यो बहसलाई झन् गहिरो बनाएको छ। चीनले आर्थिक र प्राविधिक रूपमा विश्वसँगको सम्बन्ध विस्तार गरिरहेकै बेला विदेश जान पाउने अधिकार र विदेशी सम्पर्कमाथि राज्यको निगरानी कति विस्तार हुन्छ भन्ने विषय आगामी दिनमा पनि महत्वपूर्ण रहने देखिन्छ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि

चीनमा भेटियो नयाँ भाइरस : मानिसमा पनि संक्रमण, अर्काे माहामारीको चरम रुप लिने चेतावनी

चिनियाँ जासुस अमेरिकामा दोषी ठहर

के अमेरिकासँग चीन डराएकै हो? किन दिइयो अमेरिकी विमान माथि पहिलो आक्रमण नगर्न निर्देशन? 

श्रीलंकाले भन्यो पहिलो मित्र भारत हो, चीनसँग नजिकिनु गल्ती भयो !

चीनद्वारा दुई वटा क्षेप्यास्त्र प्रहार

चीनको किटले डुबायो, हजारौं स्वस्थ मानिसको कोरोना पोजेटिभ, अब के हुन्छ ?