काठमाडौं। इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा बढ्दो भू–राजनीतिक अस्थिरता र चीनको आक्रामक रणनीतिका बीच भारत, अष्ट्रेलिया र जापानबीचको त्रिपक्षीय साझेदारी (India-Australia-Japan Trilateral) अब केवल कूटनीतिक अभ्यासमा सीमित नरही रणनीतिक आवश्यकताका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

पछिल्ला घटनाक्रमहरूले देखाउँछन् कि यो साझेदारीलाई संस्थागत र प्रभावकारी बनाउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ। विशेषगरी दक्षिण चीन सागर, ताइवान जलडमरूमध्य र हिन्द महासागर क्षेत्रमा चीनले देखाइरहेको सैन्य र आर्थिक दबाबले क्षेत्रीय सन्तुलनलाई गम्भीर रूपमा चुनौती दिएको छ।

यस्तो अवस्थामा भारत, अष्ट्रेलिया र जापानजस्ता लोकतान्त्रिक राष्ट्रहरूबीच सामरिक समन्वय मजबुत हुनु स्वाभाविक देखिन्छ। यो त्रिपक्षीय ढाँचा ‘क्वाड’ (Quad) को परिधिभित्र भए पनि यसको आफ्नै विशिष्टता छ। भारत दक्षिण एसियाको प्रमुख शक्ति हो भने जापान प्रविधि र आर्थिक क्षमतामा अग्रणी छ, र अष्ट्रेलिया इन्डो–प्यासिफिकको सामुद्रिक सुरक्षामा निर्णायक भूमिका खेलिरहेको छ। यी तीनै देशको सामूहिक शक्ति क्षेत्रीय स्थायित्वका लागि निर्णायक बन्न सक्छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार त्रिपक्षीय साझेदारीलाई अब नियमित रक्षा अभ्यास, गुप्तचर साझेदारी, सामुद्रिक निगरानी, आपूर्ति श्रृंखला सुरक्षा र प्रविधि सहकार्यमा केन्द्रित गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। हालसम्म अधिकांश पहलहरू घोषणामै सीमित छन् भने ठोस संस्थागत संरचना कमजोर छ। आर्थिक पक्षमा पनि यो साझेदारीको सम्भावना ठूलो छ।

चीनमाथिको अत्यधिक निर्भरता घटाउन वैकल्पिक आपूर्ति श्रृंखला निर्माण, सेमीकन्डक्टर, हरित ऊर्जा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) र दुर्लभ खनिज क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्न सकिन्छ। यसले केवल सुरक्षा मात्र होइन, दीर्घकालीन आर्थिक लचिलोपन पनि सुनिश्चित गर्छ। नेपालजस्ता साना राष्ट्रका लागि पनि यो त्रिपक्षीय संरचना अप्रत्यक्ष रूपमा महत्वपूर्ण छ। यदि इन्डो–प्यासिफिकमा शक्ति सन्तुलन चीनको एकाधिकारतर्फ गयो भने नेपालजस्ता देशहरू अझै बढी रणनीतिक दबाबमा पर्न सक्छन्।

त्यसैले भारत नेतृत्वको क्षेत्रीय स्थायित्व प्रयास नेपालको हितसँग पनि मेल खान्छ। कूटनीतिक वृत्तमा अब मुख्य प्रश्न यो छैन कि त्रिपक्षीय साझेदारी आवश्यक छ कि छैन, प्रश्न यो हो—के यी देशहरू यसलाई राजनीतिक इच्छाशक्ति र संस्थागत प्रतिबद्धतामा रूपान्तरण गर्न तयार छन्? यदि उनीहरू केवल सम्मेलन र विज्ञप्तिमा सीमित भए भने यो अवसर गुम्नेछ। तर यदि ठोस रणनीतिमा अघि बढे भने, इन्डो–प्यासिफिकको शक्ति सन्तुलनमा यो त्रिपक्षीय धुरी निर्णायक बन्न सक्छ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।