विश्वभर विकसित हुँदै गइरहेका कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालित प्रणाली, हाइपरसोनिक हतियार, क्वान्टम कम्प्युटिङ जस्ता नवीनतम प्रविधिहरूले परम्परागत र आणविक सैन्य क्षमतामा गहिरो प्रभाव पारिरहेका छन्। यी प्रविधिहरू केवल युद्ध जित्ने रणनीति मात्र होइन, विश्वशक्तिहरूबीचको भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको स्वरूपलाई समेत पुनर्परिभाषित गर्दैछन्। अहिलेको प्रविधि क्रान्तिले युद्धको भविष्यलाई फरक ढंगले निर्माण गरिरहेको छ।

युद्धको मैदानमा प्रयोग हुने धेरैजसो प्रविधि मूलतः नागरिक प्रयोगबाट सुरु भए पनि ती सैन्य क्षेत्रमै पुरानो क्षमतालाई अप्रसांगिक बनाउँदै लडाइँको स्वरूपलाई पूर्णतः रुपान्तरण गर्दैछन्। उदाहरणस्वरूप, क्वान्टम सेन्सिङ प्रविधिले सटीक नेभिगेसन र पत्ता लगाउने प्रणालीमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने सम्भावना बोकेको छ। त्यस्तै, साइबर युद्ध, इलेक्ट्रोनिक वारफेयर र सूचना आधिकारिकता पनि सैन्य क्षमताका महत्वपूर्ण पाटो बन्न थालेका छन्।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता र अटोमेटेड प्रणालीमार्फत इजरायलले प्रयोग गरिरहेको 'गॉस्पेल' र 'ल्याभेन्डर' कार्यक्रमले लक्ष्य पहिचान प्रक्रियामा उल्लेखनीय तीव्रता ल्याएको छ। यद्यपि, यसले मानव हस्तक्षेपबिना AI सल्लाहमा निर्भर हुने प्रवृत्तिप्रति चिन्ता पनि बढाएको छ। चिनियाँ सेनाले स्थापना गरेको 'इनफरमेसन सपोर्ट फोर्स' मार्फत सूचना नेटवर्क प्रयोग गर्दै युद्ध रणनीति परिमार्जन गरिरहेको छ। हाइपरसोनिक हतियार र डाइरेक्टेड इनर्जी सिस्टमहरूले अत्याधुनिक सुरक्षा प्रणालीलाई छलेर अत्यन्तै सानो समयमा लक्ष्यविन्दुमा आक्रमण गर्न सक्ने क्षमता विकास गरेका छन्।

यी प्रविधिहरूले आणविक क्षमतामा समेत गम्भीर असर पारिरहेका छन्। कमाण्ड, कन्ट्रोल, कम्युनिकेसन र इन्टेलिजेन्स (NC3) प्रणालीमा AI र साइबर प्रविधि समावेश गर्दा सञ्जाल प्रणालीको विश्वसनीयता र सुरक्षा जोखिममा पर्दै गएको छ। यसले अविश्वास र भ्रम सृजना गरी रणनीतिक सन्तुलन नै तहसनहस पार्न सक्छ। आणविक हतियारहरू बोक्न सक्ने हाइपरसोनिक प्रणालीले ‘म्युटुअल एशर्ड डिस्ट्रक्सन’ मा आधारित पुरानो प्रतिरोध सैद्धान्तिक ढाँचालाई कमजोर बनाउँदै छन्, जसले अप्रत्याशित रूपमा युद्धमा आणविक अभिवृद्धिको जोखिम बढाउन सक्छ।

भारतले सन् २०२४ लाई ‘प्रविधि अवशोषण वर्ष’ घोषणा गरेपछि यसको सशस्त्र बलले युद्धको नयाँ युगमा प्रवेश गर्न प्रविधिको अंगालो कस्न थालेको देखिन्छ। रूस-युक्रेन युद्धबाट सिकेका पाठ र चीनजस्तो प्रविधिमा तीव्र विकास गरिरहेको प्रतिस्पर्धी शक्तिलाई ध्यानमा राख्दै भारतले आफ्नो सैन्य प्रणालीमा नयाँ प्रविधिको समावेश अनिवार्य ठानेको छ।

हाल भारतमा लिजनर आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, अटोनोमस वेपन सिस्टम, साइबर सुरक्षा, यथार्थ युद्ध अभ्यास, डाटा विश्लेषण र सुरक्षा प्रशिक्षण लगायतमा AI को प्रयोग बढेको छ। 'सिग्नल टेक्नोलोजी इभालुएसन एन्ड एडप्टेसन ग्रुप' (STEAG) को स्थापना मार्फत मोबाइल कम्युनिकेसन, सॉफ्टवेयर रेडियो, इलेक्ट्रोनिक वारफेयर, ५जी र ६जी नेटवर्क, क्वान्टम र AI/ML मा अनुसन्धान तथा प्रयोग तीव्र पारिएको छ।

यद्यपि, भारतमा परम्परागत र आणविक क्षमताबीचको रेखा अझै पनि स्पष्ट छ, यो दूरी सधैँका लागि कायम रहन्छ भन्न सकिन्न। अतः भारतले प्रविधिको आधुनिकीकरण गर्दा सुरक्षा र रणनीतिक सन्तुलनको बीचमा सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता झनै बढेको छ। NC3 प्रणालीमा नयाँ प्रविधिको समावेश गर्दा कडा सुरक्षा मापदण्ड राख्नुपर्ने, सैनिकहरूको क्षमता अभिवृद्धिका लागि नियमित तालिम सञ्चालन गर्नुपर्ने र आणविक नीति तथा रणनीति अद्यावधिक गर्न समय-समयमा पुनरावलोकन आवश्यक छ।

यसरी हेर्दा प्रविधिको यो शृङ्खलाबद्ध विकासले युद्धको परिभाषा मात्र बदलेको छैन, विश्व राजनीतिक सन्तुलन, रणनीतिक प्रतिस्पर्धा र मानव अस्तित्वका लागि समेत नयाँ चुनौती उत्पन्न गरेको छ। भविष्यमा कुन राष्ट्र प्रविधिको नेतृत्व लिन्छ भन्ने प्रश्न अब केवल आर्थिक वा वैज्ञानिक क्षमतामा नभई, युद्ध जित्ने र शान्ति कायम राख्ने रणनीतिक कुशलतामा निर्भर हुनेछ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।