लुम्बिनी, नेपाल – चिनियाँ सरकारले नियुक्त गरेका ११औं पञ्चेन लामा ग्यात्सेन नोरबु नेपाल आउँदैछन्। उनी १४ देखि १७ डिसेम्बरसम्म नेपालमा रहनेछन् भने भगवान बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीमा आयोजना हुने नवौं दक्षिण चीन सागर बौद्ध सम्मेलनमा १२ देखि १७ डिसेम्बरसम्म सहभागी हुने कार्यक्रम छ।

यो भ्रमणले नेपालको क्षेत्रीय भूमिकाबारे नयाँ बहस खडा गरेको छ। चीनले दक्षिण एसियाली बौद्ध समुदायसँग सम्बन्ध सुधार्न धार्मिक कूटनीति प्रयोग गरिरहेको देखिन्छ। लुम्बिनी जस्तो पवित्र स्थलमा यस्तो कार्यक्रम आयोजना गर्नु चीनको धार्मिक प्रभावलाई राजनीतिक उपकरणका रूपमा उपयोग गर्ने प्रयासको रूपमा हेरिएको छ। विज्ञहरूले नेपालले आफ्नो कूटनीतिक सन्तुलनलाई जोगाउन कठिनाइ भोग्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन्।

नेपालका लागि यस भ्रमणका चुनौतीहरू

ग्यात्सेन नोरबुको नेपाल भ्रमणले देशको तटस्थ परराष्ट्र नीतिलाई प्रश्नमा पार्न सक्छ। चीन र भारतजस्ता दुई शक्तिशाली छिमेकीबीच सन्तुलन कायम गर्न नेपालले अहिलेसम्म देखाएको कौशल यो भ्रमणले परीक्षणमा पार्न सक्छ। पञ्चेन लामाको आतिथ्यले तिब्बती शरणार्थी समुदायमा निराशा र अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार संगठनहरूको आलोचना निम्त्याउन सक्छ।

यसबाहेक, नेपालले चीनको धार्मिक कूटनीतिक कदमलाई समर्थन गरिरहेको जस्तो देखिन सक्छ। यसले भारत र अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरूसँगको सम्बन्धमा असर पार्न सक्छ, विशेष गरी जब चीनको दक्षिण चीन सागर रणनीतिहरूलाई पनि यस सम्मेलनसँग जोडिएको मानिन्छ।

पञ्चेन लामाबारे विवाद

ग्यात्सेन नोरबुको नियुक्ति सन् १९९५ देखि नै विवादित छ। दलाई लामाले गेडुन छोइकी न्यिमालाई ११औं पञ्चेन लामाको रूपमा मान्यता दिएका थिए। तर, चीनले न्यिमालाई गिरफ्तार गरेर ग्यात्सेन नोरबुलाई आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा नियुक्त गर्‍यो।

चिनियाँ सरकारको समर्थन भए पनि ग्यात्सेन नोरबुले तिब्बती समुदायको विश्वास जित्न सकेका छैनन्। धेरै तिब्बतीहरूले उनलाई धार्मिक नेता नभई राजनीतिक प्रतिनिधि मान्ने गरेका छन्। यसले ग्यात्सेन नोरबुको उपस्थितिलाई धार्मिकभन्दा राजनीतिक मुद्दाका रूपमा बढी देखाएको छ।

दक्षिण चीन सागर बौद्ध सम्मेलन र नेपाल

दक्षिण चीन सागर बौद्ध सम्मेलन चिनियाँ धार्मिक नेतृत्वद्वारा आयोजित कार्यक्रम हो, जसले क्षेत्रीय सहकार्यलाई प्रवर्द्धन गर्ने दाबी गर्छ। लुम्बिनीमा यो कार्यक्रम आयोजना गर्नु चीनको बौद्ध धर्ममा नेतृत्व स्थापित गर्ने रणनीतिको हिस्सा हो।

नेपालका लागि, यो सम्मेलनले भगवान बुद्धको जन्मस्थललाई विश्वस्तरमा चिनाउन मद्दत गर्छ। तर, यसले चीनको बढ्दो प्रभावलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने गहिरो कूटनीतिक चुनौती पनि खडा गरेको छ।

नेपालको रणनीतिक सन्तुलनमा असर

यो भ्रमणले नेपाललाई कूटनीतिक रूपमा कठिन स्थितिमा पुर्‍याएको छ। चीनसँगको आर्थिक सम्बन्ध कायम राख्दै भारत र अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्न नेपाललाई अझै सजग रहनुपर्ने आवश्यकता छ। कार्यक्रमको धार्मिक महत्त्व भए पनि यसको राजनीतिक प्रभावले नेपालको परराष्ट्र नीतिमा दूरगामी प्रभाव पार्न सक्ने देखिएको छ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।