काठमाडौं -  भारतले पृथ्वी अवलोकन तथा अन्तरिक्ष–आधारित निगरानी क्षमतालाई नयाँ चरणमा पुर्‍याउँदै EOS-05 उपग्रह सफलतापूर्वक भू–समकालिक कक्षामा स्थापित गरेको छ। भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (ISRO) का अनुसार EOS-05 भारतबाट भू–समकालिक कक्षामा स्थापित गरिएको पहिलो इमेजिङ पृथ्वी–अवलोकन उपग्रह हो।

EOS-05 लाई GSLV-F17 रकेटमार्फत ४ सेप्टेम्बर २०२६ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो। प्रक्षेपणपछि उपग्रहलाई क्रमिक कक्षा उकास्ने प्रक्रिया पूरा गरी सेप्टेम्बर ७ मा करिब ३४ हजार ९०३ किलोमिटरदेखि ३५ हजार ८८४ किलोमिटर उचाइको कक्षामा पुर्‍याइएको ISRO ले जनाएको छ। उपग्रहको स्वास्थ्य अवस्था सामान्य रहेको पनि ISRO को जानकारी छ। 

भू–समकालिक कक्षाबाट निरन्तर अवलोकन

EOS-05 को सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता यसको कक्षा हो। निम्न पृथ्वी कक्षामा रहेका धेरै पृथ्वी–अवलोकन उपग्रहले कुनै निश्चित क्षेत्रलाई पटक–पटक पार गर्दै तस्वीर संकलन गर्छन्। तर भू–समकालिक कक्षामा रहेको EOS-05 ले ठूलो भूभागलाई दीर्घकालीन रूपमा अवलोकन गर्न सक्ने आधार तयार गर्छ।

ISRO ले यसलाई पृथ्वी अवलोकनका लागि विकसित गरिएको अत्याधुनिक उपग्रहका रूपमा वर्णन गरेको छ।  यस प्रकारको क्षमताले मौसम तथा वातावरणीय अवस्था, प्राकृतिक विपद् र भू–परिवर्तनको निगरानीमा उपयोगी सूचना उपलब्ध गराउन सक्छ।

रणनीतिक निगरानीमा किन महत्वपूर्ण?

EOS-05 लाई ISRO ले पृथ्वी अवलोकन उपग्रहका रूपमा वर्गीकृत गरेको भए पनि यसको भू–समकालिक अवलोकन क्षमता भारतको व्यापक Intelligence, Surveillance and Reconnaissance (ISR) संरचनाका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

हालैका विश्लेषणहरूले EOS-05 लाई भारतको विद्यमान अन्तरिक्ष–आधारित ISR संरचनामा थपिएको निरन्तर अवलोकनको नयाँ तहका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। भारतसँग यसअघि नै optical, synthetic-aperture radar तथा electronic intelligence लगायत विभिन्न प्रकारका अन्तरिक्ष प्रणाली रहेका छन्। 

यस अर्थमा EOS-05 लाई एउटा मात्र सैन्य उपग्रहभन्दा पनि भारतको बढ्दो dual-use space architecture को हिस्सा भनेर बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

सीमा र समुद्री क्षेत्रमा बढ्न सक्छ निगरानी क्षमता

अन्तरिक्षबाट नियमित रूपमा प्राप्त पृथ्वीसम्बन्धी तस्वीर र तथ्यांकले सीमा तथा समुद्री क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनको निगरानीमा सहयोग गर्न सक्छ। भारत–पाकिस्तान तथा भारत–चीनबीचका संवेदनशील सीमाक्षेत्र र हिन्द महासागर क्षेत्रलाई हेर्दा यस्तो क्षमता रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ।

तर उपग्रहबाट प्राप्त सूचना आफैंमा सैन्य कारबाहीको आधार मात्र हुँदैन। त्यसलाई राडार, ड्रोन, विमान, भू–आधारित सेन्सर तथा अन्य सूचना प्रणालीसँग जोडेर विश्लेषण गरेपछि मात्र यसको वास्तविक रणनीतिक उपयोग बढ्छ।

५२ रक्षा निगरानी उपग्रहको ठूलो योजना

EOS-05 भारतको ठूलो अन्तरिक्ष निगरानी योजनाबाट अलग घटना होइन। भारतको Space Based Surveillance Phase-III (SBS-III) कार्यक्रमलाई २०२४ मा Cabinet Committee on Security ले स्वीकृति दिएको थियो। कार्यक्रमअन्तर्गत ५२ वटा रक्षा निगरानी उपग्रह प्रक्षेपण गर्ने योजना छ।

उपलब्ध विवरणअनुसार कार्यक्रमको लागत करिब ₹26,968 करोड छ। त्यसमध्ये २१ वटा उपग्रह ISRO ले र बाँकी ३१ वटा निजी क्षेत्रले निर्माण गर्ने योजना छ। यी उपग्रहलाई निम्न पृथ्वी कक्षा र भू–समकालिक कक्षासहित विभिन्न कक्षामा राखिने योजना छ।  यसले भारतले अन्तरिक्षलाई राष्ट्रिय सुरक्षा संरचनाको महत्वपूर्ण अंगका रूपमा विकास गरिरहेको देखाउँछ।

‘Sensor-to-shooter’ क्षमताको आधार

आधुनिक सैन्य प्रणालीमा कुनै गतिविधि पत्ता लगाउनेदेखि त्यससम्बन्धी सूचना विश्लेषण र आवश्यक निर्णयसम्मको प्रक्रिया जति छिटो हुन्छ, situational awareness त्यति प्रभावकारी हुन्छ।

उपग्रह यस संरचनाको महत्वपूर्ण ‘sensor’ बन्न सक्छ। तर EOS-05 ले प्रत्यक्ष रूपमा ‘sensor-to-shooter’ प्रणाली सञ्चालन गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। बरु यसबाट प्राप्त पृथ्वी अवलोकन तथ्यांक भारतको व्यापक सूचना तथा निगरानी संरचनामा अन्य प्रणालीसँग जोडिन सक्ने सम्भावना महत्वपूर्ण पक्ष हो।

चीनसँगको अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भ

भारतको अन्तरिक्ष क्षमता विस्तारलाई चीनको तीव्र अन्तरिक्ष विकासबाट अलग गरेर हेर्न कठिन छ। चीनले पृथ्वी अवलोकन, सञ्चार, नेभिगेसन तथा सैन्य प्रयोजनका अन्तरिक्ष प्रणालीमा ठूलो लगानी गरिरहेको अवस्थामा भारतले पनि आफ्नो अन्तरिक्ष पूर्वाधार विस्तार गरिरहेको छ।

यसले दक्षिण एसिया र हिन्द महासागर क्षेत्रको रणनीतिक वातावरणमा अन्तरिक्षको महत्व थप बढाउनेछ। तर भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रम सैन्य प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैन। पृथ्वी अवलोकन, मौसम, कृषि, सञ्चार, नेभिगेसन र विपद् व्यवस्थापनमा समेत यसको व्यापक नागरिक उपयोग हुँदै आएको छ।

विपद् व्यवस्थापनमा पनि उपयोगी

EOS-05 जस्ता पृथ्वी–अवलोकन उपग्रहको उपयोग सुरक्षा क्षेत्रबाहेक प्राकृतिक विपद् व्यवस्थापनमा पनि महत्वपूर्ण हुन सक्छ। बाढी, चक्रवात, वनडढेलो, भूकम्प तथा भू–परिवर्तनको अवस्थाबारे नियमित अन्तरिक्षीय सूचना प्राप्त हुँदा प्रभावित क्षेत्र पहिचान र क्षतिको प्रारम्भिक मूल्यांकनमा सहयोग पुग्न सक्छ। भारतजस्तै विशाल र विविध भौगोलिक क्षेत्र भएको मुलुकका लागि यस्तो क्षमता नागरिक पूर्वाधारका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ।

नेपालका लागि पनि चासोको विषय

नेपालका लागि भारतको पृथ्वी अवलोकन क्षमता विशेष महत्व राख्छ। हिमाली क्षेत्रमा हिमताल, पहिरो, बाढी, वनडढेलो तथा वातावरणीय परिवर्तनको निगरानीमा उपग्रह तथ्यांक उपयोगी हुन सक्छ।

भारत र नेपालबीच अन्तरिक्ष तथा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी सहकार्य विस्तार गर्न सकिएमा यस्ता प्रविधिबाट दुवै देश लाभान्वित हुन सक्छन्। विशेषगरी हिमालय क्षेत्रको वातावरणीय परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्को निगरानीमा अन्तरिक्षबाट प्राप्त तथ्यांक क्षेत्रीय सार्वजनिक हितका लागि प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना छ।

भारतको अन्तरिक्ष शक्ति अब नयाँ चरणमा

EOS-05 एउटा मात्र उपग्रह भए पनि यसको महत्व भारतको व्यापक अन्तरिक्ष पूर्वाधार विस्तारसँग जोडिएको छ। GSLV-F17 मार्फत EOS-05 को प्रक्षेपण र त्यसपछि सफल कक्षा उकास्ने प्रक्रिया भारतको पृथ्वी–अवलोकन क्षमतामा महत्वपूर्ण प्राविधिक उपलब्धि हो। 

त्यससँगै ५२ वटा रक्षा निगरानी उपग्रह समेटिएको SBS-III कार्यक्रम अघि बढिरहेकाले भारतको अन्तरिक्ष–आधारित निगरानी नेटवर्क आगामी वर्षहरूमा थप विस्तार हुने देखिन्छ।

भारतको अन्तरिक्ष शक्ति अब चन्द्रमा र मंगलसम्म पुग्ने वैज्ञानिक उपलब्धिमा मात्र सीमित छैन। पृथ्वीको सतहलाई निरन्तर अवलोकन गर्ने क्षमता, रणनीतिक सूचना संकलन र विपद् व्यवस्थापनसँग जोडिँदै अन्तरिक्ष भारतको राष्ट्रिय शक्ति संरचनाको महत्वपूर्ण आधार बन्दै गएको छ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि

भारतमा कोरोना महामारी बढ्दै, शहरी क्षेत्रमा भयावह, ५२ हजार नाघे संक्रमित

सुतिरहेकी महिलाको मुखभित्र ४ फिट लामो सर्प पसेपछि... (भिडियाे)

भारतका चर्चित गायक बालासुब्रमण्यमको निधन

५ प्रधानमन्त्रीले नसकेको काम मोदीले गरे, भारतमा एक युग फेरियाे

कुशिनगरमा अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालनमा

दुई भारतीयले यसरी बनाए नेपाली नागरिकता