काठमाडौं -  भारतीय वायुसेनाले चार दशक पुराना यातायात विमानलाई विस्थापन गर्दै आफ्नो एयरलिफ्ट क्षमता व्यापक रूपमा आधुनिकीकरण गर्ने तयारी थालेको छ। करिब १ लाख करोड भारतीय रुपैयाँ बराबरको योजनाअन्तर्गत ६० वटा मध्यम क्षमताका यातायात विमान खरिद गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको छ।

यो योजना पुराना विमानको सामान्य प्रतिस्थापनमा मात्र सीमित छैन। भारतले यसमार्फत सीमावर्ती क्षेत्रमा तीव्र सैनिक परिचालन, दुर्गम भूभागमा आपूर्ति, विपद्का बेला उद्धार तथा राहत र स्वदेशी एयरोस्पेस उद्योगको विस्तारलाई एकैसाथ अघि बढाउने लक्ष्य राखेको छ।

चार दशक पुरानो ‘वर्कहर्स’को विकल्प खोजिँदै

भारतीय वायुसेनाको एयरलिफ्ट संरचनामा सोभियतकालीन Antonov An-32 ले लामो समयदेखि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। हिमाली क्षेत्रदेखि उत्तरपूर्वी भारत र द्वीपसमूहतर्फ सैनिक, उपकरण, खाद्यान्न तथा राहत सामग्री पुर्‍याउन यी विमान प्रयोग हुँदै आएका छन्।

तर लामो समयदेखि सेवामा रहेका विमानको आयु, मर्मतसम्भार र बदलिँदो परिचालन आवश्यकताका कारण नयाँ पुस्ताका यातायात विमान आवश्यक बन्दै गएका छन्।

यसै उद्देश्यले अघि बढाइएको Medium Transport Aircraft (MTA) कार्यक्रमले करिब १८ देखि ३० टनसम्मको भार बोक्न सक्ने विमान खोजिरहेको छ। यसले हल्का यातायात विमान र अत्यन्त भारी रणनीतिक एयरलिफ्ट विमानबीचको क्षमतागत खाडल पूर्ति गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

हिमालयदेखि उत्तरपूर्वसम्म एयरलिफ्ट क्षमता

भारतका लागि एयरलिफ्ट क्षमता विशेषगरी उच्च हिमाली र दुर्गम सीमावर्ती क्षेत्रमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। कमजोर सडक पूर्वाधार वा कठिन भौगोलिक अवस्थाका कारण स्थलमार्गबाट सैनिक तथा अत्यावश्यक सामग्री पुर्‍याउन समय लाग्ने क्षेत्रमा हवाई ढुवानीले तत्काल प्रतिक्रिया सम्भव बनाउन सक्छ।

नयाँ पुस्ताका मध्यम यातायात विमानले सैनिक, इन्धन, खाद्यान्न, उपकरण तथा अन्य सामग्री सीमावर्ती र दुर्गम क्षेत्रमा छिटो पुर्‍याउने क्षमता थप्नेछन्।

विशेषगरी लद्दाख, हिमाली क्षेत्र र उत्तरपूर्वी भारत जस्ता भूगोलमा छोटो धावनमार्ग तथा कठिन परिस्थितिमा सञ्चालन गर्न सक्ने क्षमता महत्वपूर्ण हुनेछ।

६० विमान, ४८ भारतमै उत्पादन गर्ने लक्ष्य

कार्यक्रमको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको स्वदेशी उत्पादन हो। प्रस्तावअनुसार ६० विमानमध्ये १२ वटा प्रारम्भिक विमान विदेशबाट तयार अवस्थामा ल्याउने र बाँकी ४८ वटा भारतमै उत्पादन गर्ने योजना छ।

यसका लागि भारतीय कम्पनीहरू अन्तर्राष्ट्रिय विमान निर्माता तथा प्रविधि साझेदारसँग सहकार्य गर्ने तयारीमा छन्। टाटा, महिन्द्रा र हिन्दुस्तान एयरोनोटिक्स लिमिटेड (HAL) लगायतका भारतीय कम्पनीहरू यस क्षेत्रमा सक्रिय छन्।

योजनाले विमान उत्पादनसँगै MRO, एयरोस्पेस इन्जिनियरिङ, पार्टपुर्जा उत्पादन, आपूर्ति शृंखला र दक्ष जनशक्ति विकासलाई समेत गति दिने अपेक्षा गरिएको छ।

C-130J कि C-390?

MTA कार्यक्रमका लागि विभिन्न आधुनिक यातायात विमान विकल्पका रूपमा चर्चामा छन्। तीमध्ये C-130J Super Hercules र C-390 Millennium महत्वपूर्ण नाम हुन्।

भारतले C-130J पहिले नै सञ्चालन गर्दै आएको छ। यो विमान सैनिक तथा कार्गो ढुवानी, एयरड्रप र विशेष अभियानमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

ब्राजिलको C-390 भने नयाँ पुस्ताको जेट–प्रणोदित मध्यम यातायात विमान हो। सैनिक तथा कार्गो ढुवानीबाहेक मेडिकल इभ्याकुएसन, खोज तथा उद्धार र मानवीय सहायता जस्ता भूमिकामा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।

कुन विमान छनोट हुन्छ भन्ने विषयले भारतको आगामी एयरलिफ्ट संरचनाको स्वरूप निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।

युद्ध मात्र होइन, विपद्मा पनि एयरलिफ्ट

भारतको बढ्दो एयरलिफ्ट क्षमता सैन्य परिचालनमा मात्र सीमित रहने छैन। ठूला यातायात विमानले भूकम्प, बाढी, चक्रवात तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का बेला राहत सामग्री, चिकित्सक, उद्धार टोली र आवश्यक उपकरण छिटो प्रभावित क्षेत्रमा पुर्‍याउन सक्छन्।

यसले भारतको मानवीय सहायता तथा विपद् उद्धार क्षमता पनि विस्तार गर्नेछ।

क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संकटका बेला तीव्र हवाई प्रतिक्रिया दिन सक्ने क्षमता भारतका लागि कूटनीतिक र मानवीय उपकरणका रूपमा समेत उपयोगी हुन सक्छ।

‘Make in India’ लाई एयरोस्पेसमा धक्का

MTA कार्यक्रम भारतको रक्षा उत्पादनमा आत्मनिर्भरता बढाउने नीतिसँग पनि जोडिएको छ।

४८ वटा विमान देशमै उत्पादन गर्ने योजनाले भारतीय उद्योगलाई दीर्घकालीन उत्पादन अनुभव, प्रविधि, आपूर्ति शृंखला र एयरोस्पेस क्षेत्रमा थप लगानीको अवसर दिनेछ।

यसबाट भारतले भविष्यमा रक्षा सामग्री आयात गर्ने देशको भूमिकाबाट बाहिर निस्केर ठूलो एयरोस्पेस उत्पादन केन्द्र बन्ने आफ्नो लक्ष्यलाई थप अघि बढाउन खोजेको देखिन्छ।

C-17, C-130J र नयाँ MTA : तीन तहको एयरलिफ्ट संरचना

भारतीय वायुसेनासँग अहिले नै रणनीतिक एयरलिफ्टका लागि C-17 Globemaster III तथा मध्यम/ट्याक्टिकल भूमिकाका लागि C-130J जस्ता विमान छन्।

नयाँ MTA थपिएपछि विभिन्न क्षमताका विमानलाई फरक–फरक भूमिकामा प्रयोग गर्न सकिने संरचना बन्न सक्छ।

C-17 जस्ता ठूला विमानले भारी सामग्री र लामो दूरीको रणनीतिक ढुवानी सम्हाल्न सक्छन् भने मध्यम विमानले नियमित सैनिक परिचालन, आपूर्ति र दुर्गम क्षेत्रमा हवाई ढुवानीको ठूलो हिस्सा सम्हाल्न सक्छन्। यसले भारतीय वायुसेनाको एयर मोबिलिटी क्षमता थप विविध र लचिलो बनाउन सक्छ।

दक्षिण एसियाका लागि पनि महत्वपूर्ण

भारतको एयरलिफ्ट क्षमता विस्तार दक्षिण एसियाको रणनीतिक र मानवीय परिवेशसँग पनि जोडिन्छ। हिमालयदेखि हिन्द महासागरसम्म फैलिएको भौगोलिक क्षेत्रमा प्राकृतिक विपद्, सीमावर्ती संकट तथा मानवीय आपत्कालीन अवस्थाका बेला ठूलो एयरलिफ्ट क्षमता उपयोगी हुन सक्छ।

नेपालका लागि पनि यसको मानवीय पक्ष महत्वपूर्ण हुन सक्छ। भूकम्प, बाढी, पहिरो वा हिमाली क्षेत्रमा आकस्मिक संकट उत्पन्न हुँदा भारतसँग रहेको ठूलो एयरलिफ्ट क्षमताले क्षेत्रीय उद्धार तथा राहत अभियानमा भूमिका खेल्न सक्ने आधार तयार हुन्छ।

अब भारतको एयरलिफ्ट शक्ति नयाँ चरणमा

भारतीय वायुसेनाको MTA कार्यक्रमलाई केवल विमान खरिदको परियोजनाका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले सैन्य गतिशीलता, सीमावर्ती आपूर्ति, स्वदेशी एयरोस्पेस उत्पादन, विपद् प्रतिक्रिया र मानवीय सहायतालाई एउटै रणनीतिक संरचनामा जोड्ने प्रयास देखाउँछ।

चार दशकभन्दा बढी समयदेखि सेवा दिँदै आएको An-32 को स्थान क्रमशः नयाँ पुस्ताका विमानले लिन थालेसँगै भारतीय वायुसेनाको एयरलिफ्ट संरचना पनि परिवर्तनको चरणमा प्रवेश गर्नेछ।

भारतको आगामी हवाई शक्ति केवल लडाकु विमानको संख्याले होइन, आवश्यक परेको ठाउँमा सैनिक, उपकरण र राहत सामग्री कति छिटो पुर्‍याउन सक्छ भन्ने क्षमताले पनि निर्धारण हुने दिशामा अघि बढिरहेको छ।

मिडिया डबली डट कम २०७३ श्रावण १ गतेबाट डबली नेटवर्क्स प्रा. लि द्वारा संचालित नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार पोर्टल हो । अनुसन्धान र खोजमुलक समाचारलाई प्राथामिकता राख्ने यस पोर्टलमा सम्प्रेषित समाचारलाई कपि गरि अन्य साइटमा जस्ताको तस्तै राख्न पूर्ण रुपमा निषेध गरिएको छ । कुनै समाचार कपि गर्ने र अनिवार्य रुपमा ब्याक्लिंक नदिएको पाइएमा प्रचलित साइबर कानुन अनुसार कारवाहि गरिने जानाकारी गराइन्छ ।

यो पनि

सिमा अतिक्रमण भएपछि तरुण दल कम्युनिस्ट सरकारसँग आक्रोशित, तत्कालै उचित कदम चाल्न ध्यानाकर्षण

भारतबाट आउने महिलालाई तत्काल नागरिकता दिनुपर्छ : डा. कोइराला

आज मध्यरातमा भारतले धौलीगंगा बाँध खोल्दै, दार्चुलालगायतका जिल्लामा खतरा

ईलाममा ३ करोडको लागतमा भारतले बनाइदियो संस्कृत विद्यालय 

भारतको झट्कापछि चीन शान्ति कायम गर्ने तयारीमा

सिन्धुपाल्चोक घटनाप्रति भारतद्वारा दु:ख व्यक्त